Отбасында мектепке дейінгі балалардың психологиялық даму ерекшеліктері туралы қазақша реферат
Отбасында мектепке дейінгі балалардың психологиялық даму ерекшеліктері
Отбасында баланың даму ерекшеліктерін зерттеуде соңғы жылдары авторлар жас ерекшелік кезеңдерін және дамудың негізгі заңдылықтарын ескере отырып, кезеңдік көзқарастарын толықтырып келеді. Мектепке дейінгі шақта баланың психологиялық қалыптасуына отбасы ортасы, ата-ананың қарым-қатынасы және тәрбиелеу стилі айрықша ықпал етеді.
Психоанализдегі кезеңдер: З. Фрейд көзқарасы
Жас ерекшелік кезеңдеріне, әсіресе балалық шаққа психоанализ бағытының негізін қалаған З. Фрейд ерекше мән берді. Фрейдтің пікірінше, адамның дамуын айқындайтын басты қозғаушы күштердің бірі — жыныстық құмарлық (либидо).
Нәрестелік (оральды) кезең: 0–1 жас
Бір жасқа дейін жағымды түйсіну мен қанағаттану көбіне ауыз қуысы арқылы жүзеге асады. Осыған байланысты бұл кезең оральды кезең деп аталады.
Ерте балалық (анальды) кезең: 1–3 жас
Бір жастан үш жасқа дейін эрогенді аймақ ретінде ішек аймағы қарастырылады, бұл кезең анальды кезең деп аталады. Осы жаста балада тазалық дағдылары, дербестікке ұмтылу қалыптаса бастайды; сондай-ақ қыңырлық, тұйықтық немесе агрессия сияқты мінез ерекшеліктері көрінуі мүмкін.
Фалликалық кезең: 3–5 жас
Келесі кезең фалликалық кезең (3–5 жас) деп аталады. Фрейдтің пайымдауынша, бұл уақытта жыныстық құмарлықтың көрінуі күшейеді және бала өзін, өзінің рөлін қабылдауға қатысты жаңа психологиялық тәжірибе жинақтайды.
Э. Эриксонның психоәлеуметтік даму кезеңдері және отбасының рөлі
Фрейдтің идеясын жалғастырған Э. Эриксон кезеңдік дамуды түсіндіруде әлеуметтік және мәдени факторларды кеңінен енгізді. Оның тұжырымы бойынша, баланың дамуы өзі өмір сүретін ортаның мәдениеті мен экономикалық деңгейіне тәуелді. Әр кезең белгілі бір ішкі қайшылықпен (дағдарыспен) сипатталады, ал сол дағдарысты сәтті еңсеру тұлғалық жетілудің маңызды шарты болып саналады.
1-кезең: сенім — сенімсіздік (0–1 жас)
Бұл кезеңде ана мен бала арасындағы жылы, тұрақты қарым-қатынастың қалыптасуы шешуші мәнге ие. Егер ана баланың қажеттіліктерін дер кезінде қанағаттандырып, қамқорлық пен мейірім көрсетсе, нәресте өзін қауіпсіз сезінеді және қоршаған әлемге сеніммен қарауды үйренеді. Ал тұрақсыз күтім мен эмоционалдық суықтық сенімсіздік сезімін күшейтіп, кейінгі дамуға кері әсер етуі мүмкін.
2-кезең: автономия — ұят/күдік (1–3 жас)
Бір жастан үш жасқа дейін балада дербестік жылдам қалыптасады, бұл кезең «Мен өзім» дағдарысымен жиі қатар жүреді. Ата-ананың шамадан тыс бақылауы, орынсыз тыйымдар мен жиі ұрысу баланың өзіне деген сенімін әлсіретіп, ұят пен күдікті күшейтуі мүмкін. Керісінше, баланың жеке шекарасын құрметтеу, қауіпсіз таңдау беріп, қолдау көрсету автономияның дамуына жағдай жасайды.
Ата-ананың негізгі міндеті — баланың жеке басын сыйлау, талап қою мен еркіндік арасындағы тепе-теңдікті сақтау, шамадан тыс басынбау.
3-кезең: бастамашылдық — кінәлілік (4–5 жас)
4–5 жаста баланың қоршаған ортаны зерттеу белсенділігі артады. Олар әлемнің қалай құрылғанын және оған қалай ықпал етуге болатынын түсіне бастайды. Бұл жаста бала үшін әлем нақты тәжірибемен қатар қиял кеңістігін де қамтиды. Егер зерттеушілік әрекетіне мүмкіндік беріліп, қолдау көрсетілсе, бала адамдармен және заттармен конструктивті қарым-қатынас орнатып, бастамашыл бола түседі. Ал қатаң сын мен жиі жазалау баланың көптеген әрекеттерінде өзін кінәлі сезінуіне әкеліп, бастамашылдығын тежейді.