Кеңес кұрылысы қызметкерлерінің кадрларын даярлау және қайта даярлау жөніндегі шаралар туралы
Тарихқа жүгінсек, қазақ халқы дербес ел болып, мемлекет құрған кезеңдерінде бірнеше күрделі құқықтық ережелер мен заңдар жинағын қабылдаған. Қазақстандағы заң білімінің қалыптасуы мен дамуын түсіну үшін ең алдымен дәстүрлі құқықтық мәдениеттің тамырын және кейінгі институттанған заң білімінің қалай пайда болғанын жүйелі түрде қарастыру маңызды.
Дәстүрлі құқық негіздері: хандық дәуірдегі заңдар
«Қасым ханның қасқа жолы»
XVI ғасырдың бірінші ширегінде, Қасым хан (1511–1520) тұсында қабылданған құқықтық ережелер жинағы қазақ қоғамындағы құқықтық тәртіпті қалыптастыруға бағытталды.
«Есім ханның ескі жолы»
XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында Есім хан (1548–1628) билігі тұсында әдет-ғұрып құқықтарын жүйелеген заңдар жинағы кең тарады.
«Жеті жарғы»
Тәуке хан (1680–1718) тұсында қабылданған «Жеті жарғы» жер дауы, жесір дауы, құн дауы, бала тәрбиесі мен неке қатынастары, қылмысқа жауапкершілік, руаралық дау, ұлттық қауіпсіздік секілді негізгі салаларды қамтыды.
Бұл құқықтық құжаттардың барлығы да өз дәуірінің қажеттілігінен туындады. Соған қарамастан, Қазақстанда құқықтық мәдениет болмаған деген күмәнді пікірлер әлі де кездеседі. Алайда құқықсыз мемлекет болуы мүмкін емес: онсыз жария-құқықтық реттеу жүзеге аспайды.
Отарлық кезең: құқық жүйелерінің тоғысуы және жоғары заң білімінің жоқтығы
Неліктен арнайы жоғары заң оқу орындары болмады?
Ресей империясының отары болған кезеңде қазақтар үшін жоғары білім алу әлеуметтік және мүліктік тұрғыдан өте қиын еді. Университетке түсу жарнасы (мысалы, 25 сом) және оқу барысында төленетін түрлі төлемдер көпшіліктің мүмкіндігін шектеді. Сондықтан заң білімін негізінен ауқатты отбасылардың балалары ғана ала алды.
Екі құқық жүйесінің қатар қолданылуы
1731 жылғы 19 ақпаннан бастап патшалық Ресей қазақтардың құқықтық жүйесіне өз заңдарын енгізуді мақсат етті. Дегенмен қоғамның құқықтық өмірінің кейбір салаларында орыс заңдары мен қазақтың әдет-ғұрып құқықтары қатар жүріп, бір-бірімен тоғысып отырды. Яғни әдет-ғұрып құқықтарын түбірімен ығыстыру толық жүзеге аса қойған жоқ.
Кеңестік кезең: институттар мен кәсіби кадрларды даярлау жүйесінің қалыптасуы
Алғашқы қадамдар (1923–1926)
1923 жылы Ташкенттегі Орта Азия университетінде құқық бөлімшесі бар қоғамдық ғылымдар факультеті ашылып, қазақ жастарына жол ашылды. Қазақстанда 1926 жылы Қызылордада заңгер кадрлар дайындайтын курс ашылып, кейін екі жылдық заң мектебіне айналды; ол 1954 жылға дейін маман даярлады.
Кеңес құрылысы институты (1933–1934)
1931 жылғы қаулыдан кейін 1932 жылы ҚАКСР ОАК жанынан курс ұйымдастырылып, 1933 жылғы 17 мамырда кеңес құрылысы институты құрылды. 1934 жылғы 23 қазанда институт құрамында заң бөлімі ашылып, сот және тергеу органдары үшін кадрлар даярлана бастады.
Алматы заң институты (1938)
1938 жылы Кеңес құрылысы институтын Алматы заң институтына айналдыру туралы шешім қабылданды. Оқу-әдістемелік және ғылыми жұмыс жанданып, кафедралар жүйесі қалыптасты, кітап қоры толықты, Мәскеу мен Ленинградтан білікті мамандар тартылды.
Ғылыми зерттеу мен сырттай оқу бағытының кеңеюі
1940 жылы ұстаздардың ондаған мақаласы жарық көріп, кітапшалар басылып, студенттік үйірмелер жұмыс істеді. Алғашқы құқықтанушылардың зерттеулері көбіне Қазақстан мемлекеті мен құқығының пайда болуы және дамуы тарихына арналды (мысалы, Т.М. Культелеев — әдет-ғұрып құқығы; М.П. Шаламов — кеңес адвокатурасы тарихы).
1937 жылы Алматыда Бүкілодақтық сырттай заң институтының консультативтік бөлімі құрылып, кейін филиалға айналды. Бұл негізде Алматы заң институтының сырттай бөлімі ашылып, 1957 жылдан бастап кешкі бөлім де жұмыс істей бастады.
Соғыс жылдары: көшірілген институттар және ғылыми серпіліс
Жоғары оқу орындарының Қазақстанға көшірілуі
Ұлы Отан соғысы басталғанда Мәскеу, Ленинград және Украинадағы бірқатар заң жоғары оқу орындары Қазақстанға көшірілді. Ленинград заң институты Жамбылға (қазіргі Тараз) орналасты, ал Киев және өзге университеттер Қызылордаға көшіп келді.
Бірінші мемлекеттік заң институты (1941–1943)
1941 жылы Мәскеу және Алматы институттарын уақытша біріктіру арқылы Алматыда КСРО Әділет халық комиссариатының Бірінші мемлекеттік заң институты құрылды (директоры — Б.Я. Арсеньев). Ол 1943 жылдың 14 тамызына дейін жұмыс істеді.
Қазақстанның мемлекет және құқық тарихын зерттеудің күшеюі
Соғыс жылдары Қазақстанда Мәскеу, Ленинград, Киевтен келген көрнекті заңгер-ғалымдар еңбек етті. Профессор С.Л. Фукстың бастамасымен Қазақстанның революцияға дейінгі мемлекет және құқық тарихы туралы курс оқытылды. 1942 жылы заң ғылымын философия, экономика және тарих зерттеулерімен ұштастыратын құрылымдық бөлім құру туралы ұсыныстар көтеріліп, пәнаралық ғылыми байланыстардың маңызы айқындалды.
Соғыстан кейінгі даму: аспирантура, ғылыми кадрлар және университеттік модель
1946 жылғы қаулы және жаңа серпін
1946 жылы заң білімін кеңейту мен жақсартуға арналған қаулы қабылданғаннан кейін студент саны артты, оқу жоспарлары жаңартылды, ғылыми-зерттеу жұмыстары күшейді. 1947–1949 оқу жылында Алматы мемлекеттік заң институты аспирантура ашып, кадрлардың ғылыми деңгейі өсе түсті.
1955 жылғы қайта құру: ҚазМУ заң факультеті
1955 жылы Алматы мемлекеттік заң институтын ҚазМУ құрамындағы бес жылдық заң факультетіне айналдыру туралы шешім қабылданды. Бұл мамандандырудың тар шеңберін кеңейтуге, университеттегі құқықтық білімнің жүйелі дамуына мүмкіндік берді. Зерттеу тақырыптарында Қазақстан мемлекеті мен құқық тарихы, мемлекеттік аппаратты жетілдіру, заңдылықты нығайту мәселелері маңызды орын алды.
Ұлттық кадрлар және ғылыми жетекшілер
Бұл кезеңде көптеген ғалымдар кандидаттық диссертацияларын қорғады. Қазақстандағы тұңғыш заң ғылымдарының докторы — С.З. Зиманов. Кейін факультет «Құқық және экономика» институтына айналып, елдегі жетекші құқықтық білім ошақтарының біріне айналды. 1961 жылы алғаш рет қазақ бөлімі ашылғанымен, көп ұзамай жабылып қалды.
Тәуелсіздік кезеңі: ұлттық құқықтық білімнің жаңғыруы
1994 жыл: Қазақ мемлекеттік заң университеті
Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін ұлттық заң білімін дамыту дербес бағытқа айналды. 1994 жылғы 14 наурызда Президент Н.Ә. Назарбаевтың Жарлығымен Қазақ мемлекеттік заң университеті құрылып, бұл егемен елдің құқықтық білім беру жүйесіндегі маңызды оқиға болды. 2000 жылдан бастап оқу орны Академия мәртебесіне ие болды.
Институционалдық әлеует және ғылыми орта
Академияда жүздеген оқытушы еңбек етеді; магистратура, докторантура бағдарламалары және ғылыми орталықтар жұмыс істейді. Оқытушылар мен студенттер ғылыми еңбектерін «Мемлекет және құқық» журналына жариялап, халықаралық гранттар мен академиялық алмасу мүмкіндіктерін пайдаланады.
Заң шығару үдерісіне қатысу және халықаралық байланыстар
Университет ғалымдары заң шығару жұмыстарына белсенді қатысып, Қазақстан Конституциясы, қылмыстық және азаматтық кодекстер, сондай-ақ өзге де заң жобаларын әзірлеуге үлес қосты. Оқу орны халықаралық құқық орталықтарымен ынтымақтастық орнатып, студенттердің шетелде білім алуын кеңейтті.
Қазіргі мәселелер және болашақ бағдар
Ұлттық кешенді бағдарлама қажеттілігі
Жоғары заң білімін одан әрі дамыту үшін шешімін күтетін мәселелер бар. Осыған байланысты Президент бекітетін заң білімінің ұлттық кешенді бағдарламасын қабылдау маңызды. Мұндай бағдарламада заң білімін елдегі реформаларды іске асыратын тиімді құрал әрі жүйе ретінде айқындау қажет. Сонымен бірге Президент жанынан кеңесші орган ретінде заң білімі жөніндегі қоғамдық кеңес құру орынды.
Лицензиялау және сапа бақылауы
Жекеменшік жоғары оқу орындарын лицензиялау тәжірибесі әрдайым қанағаттанарлық емес. Нәтижесінде даярлығы төмен мамандар шығаратын оқу орындарының көбеюі құқықтық білім сапасын әлсіретуі мүмкін. Сондықтан талаптарды қатаңдату және сапаны тәуелсіз бағалау тетіктерін күшейту қажет.
«Юриспруденция» ішіндегі мамандану бағытын нақтылау
«Құқықтану» мамандығы жалпы мемлекеттік стандартпен бекітілгенімен, «юриспруденция» шеңберіндегі мамандану ерекшеліктерін нақтырақ айқындау қажет. Мысалы, мемлекеттік басқару, құқық қорғау қызметі, халықаралық құқық бағыттары бойынша, әрі қарай сот, тергеу, прокуратура, адвокатура сияқты нақты салаларға қарай мамандандыру тиімді.
ТМД кеңістігі және әлемдік тәжірибеге үйлесім
Заңгер кадрларды ТМД елдеріндегі қалыптасқан талаптарға сай даярлау маңызды. Еуропалық жоғары оқу орындары заң білімін еңбек нарығының кеңістігіне бейімдесе, Қазақстан үшін де өңірлік деңгейде жұмыс істей алатын мамандарды даярлау қажет. Сонымен қатар құқықты оқытуда ұлттық құқықтық дәстүрді сақтай отырып, әлемдік тәжірибені жүйелі енгізу өзектілігін жоғалтпайды.