Қазақстан Республикасында шағын бизнесті дамытудың басымдығы
Қазақстанда кәсіпкерліктің, әсіресе шағын және орта бизнестің (ШОБ) дамуы экономикалық реформаларды іске асыруда шешуші рөл атқарады. Бизнестің тұрақты әрі жоғары деңгейде дамуы үшін мемлекет тарапынан жүйелі қолдау қажет. Сондықтан бизнес бастаманы қолдау және жеке кәсіпкерлікті ынталандыру мақсатында қолайлы экономикалық және құқықтық жағдайлар қалыптастыру маңызды.
Құқықтық негіз: «Жеке кәсіпкерлік туралы» заң
Қазақстан Республикасының «Жеке кәсіпкерлік туралы» заңында жеке бизнесті қолдауға арнайы тарау (4-тарау) арналған. Онда мемлекеттік қолдаудың негізгі бағыттары мен іске асыру тетіктері айқындалады.
Жеке кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдаудың негізгі бағыттары
- Жеке кәсіпкерлік мәселелері бойынша заңнаманы жетілдіру.
- Қолдау орталықтарын, бизнес-инкубаторларды, технопарктерді, индустриялық аймақтарды және кәсіпкерлік инфрақұрылымының өзге де объектілерін құру және дамыту.
- Бюджет қаражаты есебінен оқу-әдістемелік, ғылыми-әдістемелік және ақпараттық сүйемелдеу.
Іске асыру жолдары: институционалдық тетіктер
Сараптама және зерттеу
- Жеке кәсіпкерлік проблемаларын зерделейтін және ұсыныстар әзірлейтін ғылыми-зерттеу институттарын құру.
- Орталық мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдар жанынан сарапшылық орталықтарды ұйымдастыру.
Қаржы және инфрақұрылым
- Жеке бизнесті қолдау мен дамытудың қаржы институттарын құру.
- Бизнес-инкубаторлар мен индустриялық аймақтардың қызметін ұйымдастыру.
Шағын бизнесті қолдаудың мазмұны: нақты шаралар
- Мемлекеттік, қаржылық, статистикалық, материалдық-техникалық және ақпараттық ресурстарға қолжетімділік, сондай-ақ ғылыми-техникалық әзірлемелер мен технологияларды пайдалану үшін жағдай жасау.
- Мемлекеттік тіркеу және таратудың (жабудың) оңайлатылған тәртібін белгілеу.
- ШОБ-ты дамытудың мемлекеттік, салалық және өңірлік бағдарламаларын әзірлеу.
- Оңтайлы салық режимін белгілеу және оны жетілдіру.
- Кредит беру бағдарламаларын қабылдау, бюджет қаражаты есебінен гранттар мен қарыздар беру.
- Инвестицияларды, оның ішінде шетелдік инвестицияларды тарту және пайдалану тетіктерін дамыту.
- Мемлекеттік мұқтаждар үшін тауарларды сатып алудың кепілдендірілген көлемін қамтамасыз ету.
- Кадрларды даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды оқу-зерттеу орталықтары, консалтингтік ұйымдар және ақпараттық жүйелер арқылы ұйымдастыру.
Қолдаудың негізгі қағидалары
Стратегиялық басымдық
Қазақстан Республикасында шағын бизнесті дамыту басым бағыт ретінде қарастырылады. Қолдау шаралары кешенді болуы және барлық шағын бизнес субъектілері үшін қолжетімді инфрақұрылымға сүйенуі тиіс.
Әріптестік және ашықтық
Халықаралық ынтымақтастықты кеңейту, бәсекелестікті қорғау және әкімшілік кедергілерді қысқарту — қолдаудың тиімділігін арттыратын негізгі алғышарттар.
Мемлекеттік мүлік және өндірістік инфрақұрылым
Шағын бизнесті қолдау шеңберінде бір жылдан астам пайдаланылмаған мемлекеттік меншік объектілерін шағын бизнес субъектілеріне сенімгерлік басқаруға немесе жалға беру қарастырылады. Кей жағдайда мұндай объектілерді сенімгерлікке алғаннан кейін 1 жыл өткен соң өтеусіз беру тетігі де қолданылады (өнеркәсіп пен қызмет көрсету салаларын дамыту мақсатында).
Мемлекеттік даму институттары: өсім мен инновацияның драйвері
Мемлекеттік даму институттары жеке кәсіпкерлік субъектілерінің қалыптасуы мен экономикалық өсуін ынталандыру, елдегі инновациялық және инвестициялық белсенділікті арттыру үшін құрылады. Олардың басым міндеті — жоғары технологиялық, ғылыми сыйымдылығы жоғары өндірістерді, өндірістік инфрақұрылымды және өңдеуші өнеркәсіпті дамытуға жәрдемдесу, сондай-ақ ел экономикасына ішкі және сыртқы инвестицияларды тарту.
Индустриялық аймақтар: анықтама және міндеттер
«Жеке кәсіпкерлік туралы» заңда индустриялық аймақтарды құру және дамыту мәселесі алғаш рет нақты көтерілді. Индустриялық аймақ — коммуникациялармен қамтамасыз етілген, мемлекет пен бизнес субъектілеріне өнеркәсіп объектілерін орналастыру және пайдалану үшін берілетін ауыл шаруашылығы мақсатындағы емес жер аумағы.
Жедел даму
Өнеркәсіп саласындағы жеке бизнестің қарқынды дамуына жағдай жасау.
Шығынды оңтайландыру
Жаңа өндірістер инфрақұрылымын құруға кететін шығындарды төмендету.
Жұмыспен қамту
Өндіріс тиімділігін арттыру және жаңа жұмыс орындарын құру.
Мемлекеттік бағдарламалар және саяси басымдық
Қазақстанда бизнесті қолдау мен дамытудың бірнеше мемлекеттік бағдарламалары қабылданды. Шағын бизнесті қолдау мен дамытудың 7 бағдарламасы (1992–1994, 1996–1998, 1999–2000, 2001–2002, 2004–2006, 2005–2007, 2007–2010) іске асырылды. Соңғысының атауы — «Қазақстан Республикасында шағын және орта бизнесті дамыту бойынша жеделдетілген шаралардың 2007–2010 жылдарға арналған бағдарламасы».
Бағдарламаның мақсаты — ШОБ қызмет аясын кеңейту және белсенділігін арттыру үшін институционалдық шарттарды жетілдіру арқылы елдің бәсекеге қабілеттілігін күшейту.
2010 жылғы жолдаудағы ШОБ-ты дамытудың алты бағыты
-
1) Әкімшілік кедергілерді қысқарту және салықты ынталандыру
Заңнамалық, әкімшілік және бюрократиялық тосқауылдардың пайда болу себептерін анықтап, оларды барынша азайту. Сондай-ақ салық заңнамасын бизнесті дамытуға ынталандыратындай және көлеңкелі экономиканы қысқартуға ықпал ететіндей жетілдіру.
-
2) Әділ бәсекелестікті қорғау
Монополияға қарсы заңнаманы кешенді тексеріп, бәсекені шектеу және нарық қатысушыларының сөз байласуы фактілерін анықтаудың айқын тетіктерін әзірлеу.
-
3) Табиғи монополиялар аясын қысқарту және тәуелсіз реттеу
Телекоммуникациялар, аэронавигация, теміржол, порттар, электр энергетикасы, мұнай-газ құбырлары, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы секілді салаларды реттеу үшін тәуелсіз салалық реттегіштерді күшейту.
-
4) Кәсіпорын ашуды жеңілдету
«Бір терезе» қағидаты арқылы кәсіпкерге компанияны 2–3 күн ішінде тіркеуге мүмкіндік беретін үдерістерді жетілдіру.
-
5) Мемлекеттік сатып алу арқылы сұраныс қалыптастыру
ШОБ-тың сапалы өнімдері мен қызметтеріне тұрақты сұраныс тудыру үшін мемлекет пен мемлекеттік компаниялардың ресурстарын ашық әрі конкурстық негізде тиімді пайдалану.
-
6) Жаңа өндірістер мен үздік бизнес-идеяларды қолдау
Ашық конкурстар арқылы жаңа бизнес-идеяларға қаржылық және техникалық қолдау көрсету; заңгерлік және консультациялық шығындарды өтеу тетіктерін қарастыру.
Тексерістерге мораторий және әкімшілік рәсімдерді жеңілдету
2008 жылы шағын бизнес субъектілеріне тексерістер жүргізуге мораторий жарияланып, кейін ол 2009 жылы жарты жылға ұзартылды. Бұл кәсіпкерлерді негізсіз тексерулерден қорғауға бағытталды (адам өмірі мен қауіпсіздігіне тікелей қатысты салалар ерекшелік ретінде қарастырылды).
Әкімшілік кедергілерді азайту мақсатында шағын бизнесті тіркеу және лицензия беру рәсімдері оңайлатылды. Қосымша қолдау ретінде шағын кәсіпорындардың өндірістік қуат енгізу үшін электр желілеріне қосылу төлемдерінен босатылуы, ал орта бизнеске 50 кВт-қа дейін тегін қосылу мүмкіндігі берілгені атап өтіледі (шығындар жергілікті бюджет есебінен өтелді).
Өңірлік тәжірибе: Алакөл ауданындағы нәтижелер (2008–2010)
Алакөл ауданында кәсіпкерлікті жүйелі дамыту мақсатында 2008 жылы «Шағын кәсіпкерлікті дамыту мен қолдаудың 2008–2010 жылдарға арналған бағдарламасы» қабылданды. Бағдарлама жаңа жұмыс орындарын арттыруға, нақты бәсекелестік орта қалыптастыруға және қоғамда орта таптың үлесін ұлғайтуға бағытталды.
Инфрақұрылым
2009 жылы 9 дүкен, 1 қонақ үй, 1 сауда үйі, 2 мейрамхана, 2 монша ашылды.
Жұмыспен қамту
Шағын бизнесте жұмыспен қамтылғандар: 2008 ж. — 13 551, кейін — 16 315 адам.
Өндіріс көлемі
2008 ж. — 598,5 млн тг; 2010 ж. — 1 218,375 млн тг.
Білім беру және сүйемелдеу
Салық органдары мен өзге мекемелер бірлесе отырып, әсіресе жаңа бастаған кәсіпкерлерге нарық талаптарын, салықтағы өзгерістерді түсіндіру үшін оқыту сабақтары мен дөңгелек үстелдер өткізудің тиімділігі байқалды.
Қаржыландыру және несие
- 2010 жылы екінші деңгейлі банктерден 50 кәсіпкер 190 млн теңге несие алды.
- Шағын несиелік ұйымдар 15 адамға 20 млн теңге несие берді.
- БҰҰ Даму бағдарламасы: 19 жобаға 25 млн теңге; 13 кәсіпкерге 21 млн теңге; 7 ҮЕҰ-ға 10 млн теңге қаржыландыру ұсынды.
Инвестиция тарту
2010 жылы кәсіпкерлік нысандары бойынша 270,512 млн теңге инвестиция тартылды. Сонымен қатар «Самұрық–Қазына», «Даму» қоры және серіктес ұйымдардың қатысуымен кәсіпкерлік бойынша экспресс-курстар тұрақты өткізілді.
Шекара маңы саудасы: визасыз жәрмеңке
Шағын кәсіпкерлікті қолдау бағытында Қытайдағы «Достық–Алашанькоу» орталық сауда кешеніне күнделікті визасыз кіріп-шығу мәселесі шешімін тауып, 2009 жылғы 23 желтоқсанда визасыз жәрмеңке ашылды. Қазіргі кезде бұл қызметті «Достық-тур» ЖШС көрсетеді.
Қорытынды: ШОБ — экономикалық өсудің тірегі
Шағын және орта бизнесті мемлекеттік қолдаудың белсенді жүргізілуі елдегі кәсіпкерліктің дамуына оң әсер етеді. ШОБ экономика ілгерілеуіне елеулі үлес қосады және дамыған елдерде ішкі өнімнің қомақты бөлігін қалыптастырады. Сондықтан Қазақстанда да ШОБ-тың кең өріс алуына жағдай жасап, нәтижелі салалардың өсуіне тұрақты түрде басымдық беру өзекті.