XVIII ғасырдағы Қазақ - орыс қатынастары туралы қазақша реферат
Қазақ-орыс қатынастарының тарихи алғышарттары
Қазақ-орыс қатынастарының тарихы ертеден басталады. Қазан (1552) мен Астрахан (1556) хандықтарының, сондай-ақ Еділ бойы халықтарының Ресей құрамына қосылуынан кейін Ресей мемлекеті мен Қазақ хандығы арасындағы байланыстар айқын күшейді.
Ресейдің негізгі мүдделері
- Орта Азия және Үндістанмен сауда жолдарының қауіпсіздігін күшейту.
- Шығыс елдерімен байланысын бекіту және ықпалын кеңейту.
- Қазақ даласын Азияға апаратын маңызды өткел ретінде пайдалану.
Қазақ хандығы да Ресеймен қарым-қатынас орнатуға ұмтылды: жоңғар шапқыншылығына және көрші азиялық хандықтармен қақтығыстарға байланысты одақтас іздеу қажеттілігі күшейді.
XVIII ғасыр басындағы дипломатия және елшіліктер
XVIII ғасырдың басында Ресей империясы оңтүстік-шығыс бағыттағы жерлерді барлауға әскери экспедициялар ұйымдастырды. Алайда олардың нәтижесіз аяқталуына байланысты Ресей үкіметі біртіндеп бейбіт дипломатиялық тәсілдерге көбірек сүйене бастады.
Ресей дипломатиясы қазақ-орыс байланыстарының жандануына жағдай жасады. Мәселен, Тәуке ханға жолданған хаттарда даулы мәселелерді келісім арқылы шешу жолдары көтерілді.
Елшіліктердің ықпалы
Қазақ-орыс қатынастарының жақсаруына XVIII ғасырдың басындағы бірқатар дипломатиялық миссиялар әсер етті. Олардың қатарында Қайып ханға қатысты сапарлар және Ресей тарапынан жіберілген елшіліктер аталады: 1716 жылғы қазанда Никита Белоусовтың, 1717 жылдың соңында Б. Брянцевтің, 1718 жылғы қазанда Шабу мен Бағадурдың елшіліктері.
Бұл кезеңде екі жақ та дағдарыстарды күшпен емес, келіссөз арқылы реттеуге мүдделірек бола бастады.
Кіші жүз, Әбілқайыр хан және бодандық мәселесі
XVIII ғасырдың 20-жылдарында қазақ-орыс қатынастары едәуір белсенді сипат алды. Әбілқайыр ханның бастауымен Кіші жүздің көптеген тайпалары Жайыққа жақындап, тіпті өзеннің оң жақ жағасына өтуге талпынды. Бұл жағдай орыс бодандығындағы башқұрттар және қалмақтармен қақтығыстарға алып келді.
Шекаралық дауларды реттеу әрекеттері
Шекаралық келіспеушіліктерді реттеу мақсатында Кіші жүз басшылары 1726 жылы Ресейге елшілік жіберді. Әбілқайыр ханның алғашқы елшілігі нәтижесіз аяқталған соң, 1730 жылы екінші мәрте елшілік аттандырылды.
Кіші жүздің Ресейге қосылуынан (1731–1732) кейін Ресей әкімшілігі қазақтарды бодандықта ұстау және басқару жөніндегі жоспарларды әзірледі. Сонымен қатар башқұрт жерлерін қорғау және сауда қатынастарын дамыту мақсатында Орынбор қаласын салу көзделді.
Сауда байланыстары және шекаралық бекіністердің рөлі
Ресей мен Қазақстан арасында сауда байланыстарын жолға қоюға қолайлы жағдайлар қалыптаса бастады. Ресей саудасы қазақ ұлыстары үшін маңызды қажеттілікке айналды. Түркістан мен Ташкент өңірлерінен айырылған көшпелі ұлыстар үшін рыноктың мәні ерекше артты.
Орынбордағы сауда инфрақұрылымы
XVIII ғасырдың 40-жылдарының соңында Орынборда 150 сауда дүңгіршегі мен қойма салынды. 1754 жылы қазақтар мен азиялық көпестерге арналған маусымдық (күзгі, қысқы, жазғы) сауда орындары ашылды.
Шекаралық тұрақтардың өзгеруі
Семей, Жәміш, Троицк сияқты пункттердегі орындар да әуелде бекініс ретінде салынып, кейін Ресей мен Қазақстан арасындағы сауда орталықтарына айналды.
1750 жылдары Ресей империясы мен қазақ елі арасындағы сауданың өсімі байқалды. Қазақстан экономикасында Семей, Орск (Жаманқала), Гурьев, Орал (Теке) сияқты бекіністер ерекше рөл атқарды.
Тауар айналымының сипаты
Орта Азия мен Шығыс Түркістан көпестері мақта-маталар, ыдыс-аяқ, көкөніс, кілем, қару-жарақ, астық, күріш сияқты тауарларды көптеп жеткізіп отырды. Сауданың жандануы көшпелілердің отырықшылыққа бет бұруына да әсер етті: олар жәрмеңкелер мен сауда орталықтарына жиірек бара бастады.
Дегенмен жердің тарылуы, бекініс шептерінің көбеюі және соғыс ауыртпалығы салдарынан қазақ шаруашылығында мал саны күрт азайып, көшпелі өмір салтының әлсіреуіне ықпал етті.
Жоңғар шапқыншылығы және саяси бағдарлардың күрделенуі
XVIII ғасырдың басы Ресей мемлекетінің нығаюы және империялық кезеңге өтуімен тұспа-тұс келді. Осы мезгілде Қазақ хандығы мен Ресей арасындағы белсенді саяси байланыстар да дамыды.
Жоңғар шапқыншылықтары (1710-жылдардың соңы және 1723–1727 жылдар) қазақ тайпаларын ата қоныстарынан үдере көшуге мәжбүр етті. Бірқатар тайпалар Әбілқайыр ханмен бірге Жайықтың оң жақ жағалауына өтуге әрекет жасап, бұл аумақта Ресей бодандығындағы қалмақ және башқұрт қауымдарымен қатар қоныстанды.
І Петр дәуіріндегі прагматикалық ұстаным
Сауда-дипломатиялық қатынастардың дамуы Ресейге де пайдалы екені І Петр заманында-ақ айқындалды. Алайда қазақ қоғамындағы билер мен сұлтандардың едәуір бөлігі орыс бодандығы туралы ойдың өзін құптай қоймады.
Абылай хан және көпвекторлы дипломатия
Абылай билігінің күшеюіндегі жаңа кезең 1744 жылы Әбілмәмбеттің Түркістанға көшумен байланысты. Абылай көреген саяси қайраткер ретінде қалмақтармен ауыр соғыстардан қажыған елдің еңсесін тіктеу үшін дипломатиялық жолдарды тиімді қолданды.
1740 жылғы Орынбордағы келісім
1740 жылдың тамызында Абылай Орта жүз ханы Әбілмәмбетпен және тағы 120 старшынмен бірге Орынборға келіп, орыс өкіметінің қамқорлығына кіруге келісім білдірді.
Сонымен бірге ол қазақ халқының тұтастығын сақтау мақсатында Цин (Шың) империясымен қатынасты да суытпады: Петербург пен Пекинге елшіліктер жіберіп, Ресей мен Қытай арасындағы қайшылықтарды қазақ мүддесіне ұтымды пайдалануға тырысты.