Етіс типологиясы
Типологияның объектісі және эмпирикалық негізі
Тіл типологиясы әртүрлі тілдердің құрылымын салыстырып, олардың ортақ заңдылықтары мен айырмашылықтарын анықтайды. Типологияның қарастыратын негізгі объектісі — тілдердің фонетика, морфология, синтаксис және семантика сияқты деңгейлеріндегі жүйелік ұйымдасуы.
Эмпирикалық негіз
- Көп тілдік деректерге сүйену және үлгілерді жүйелі тіркеу
- Параметрлер арқылы салыстыру (құрылымдық белгілер)
- Жиілік пен үлестірімге негізделген қорытынды (фреквентальдар)
Әдістің ерекшелігі
- Тілдерді бір «нормаға» сыйғызбай, мүмкін түрлер кеңістігін көрсету
- Жалпы жүйелі типология мен жеке (арнайы) типологияны қатар қарастыру
- Салыстырудың дұрыс таңдауы: қандай тілдер, қандай белгілер, қандай контекстер
Басқа пәндермен байланысы
Типология тіл теориясымен, суреттемелі тіл білімімен, контрастивті лингвистикамен, ареалды лингвистикамен және салыстырмалы-тарихи тіл білімімен тығыз байланыста дамиды. Бұл бағыттар типологияға дерек, әдіс және түсіндіру модельдерін береді, ал типология өз кезегінде олардың қорытындыларын тілдер арасындағы кең ауқымды салыстырумен толықтырады.
Негізгі ұғымдар мен қағидалар
Тілдік түр, параметр және тіларалық салыстыру
Типологияда тілдік түр — тілдің құрылымдық ұйымдасуының үлгісі; ал тілдік параметр — салыстыруға жарайтын нақты белгі (мысалы, сөз тәртібі, септік жүйесі, аффиксация типі). Тіларалық салыстыру осы параметрлер арқылы жүзеге асады.
Салыстыруда ең маңыздысы — таңдау мәселесі: тілдер іріктемесі, параметрлер жиыны және салыстыру контексті нәтижені тікелей айқындайды.
Типологиялық топтасу және универсалдар
Тілдер параметрлер бойынша топтастырылады, нәтижесінде типологиялық бағыттар мен үлгілер сипатталады. Типологияның өзегі — тілдік универсалдар (барша тілдерге тән немесе кең таралған заңдылықтар) және тілдік фреквентальдар (жиі кездесетін тенденциялар).
- Мүмкіндіктер кеңістігі: тілдерде қандай құрылымдар мүмкін, қандайлары мүмкін емес?
- Импликативті қатынас: бір белгі болса, екінші белгі де болуы ықтимал/міндетті.
Импликативті универсалдар және олардың көрінісі
Импликативті универсал «егер A болса, онда B болады» түріндегі тәуелділікті білдіреді. Мұндай универсалдар пропозиционалды-логикалық түрде де, кестелік түрде де беріледі және параметр мағыналарының өзара байланысын анықтауға көмектеседі.
Логикалық үлгі
Егер A бар болса → онда B де бар.
Кестелік үлгі
Параметр мәндері қатар қойылып, A мен B-нің қатарлас келу жиілігі мен шарттылығы көрсетіледі.
Доминантты және рецессивті түр
Кейбір типтік белгілер жүйеде басым (доминантты) болып орнығады, ал кейбірі шеткері (рецессивті) сипат алады. Бұл тіл ішіндегі тұрақтану мен өзгеріс бағытын түсіндіруге көмектеседі.
Гармония және мотивтілік
Гармония — жүйе элементтерінің өзара үйлесімділігі. Тілдік түрдің мотивтілігі белгілі бір құрылымның пайда болуын функционалдық немесе танымдық себептермен түсіндіруге ұмтылады; алайда мотивацияны дәлелдеу әрдайым оңай емес.
Таңбалау және үнемдеу
Типологияда таңбалау (markedness) және үнемдеу ұстанымы (экономия) тілдік формалардың таралуын және күрделену/қарапайымдану үрдістерін сипаттайды.
Мағына мен форма: изоморфизм және ауытқулар
Мағына мен форма арасындағы байланыс жиі изоморфизм қағидасымен түсіндіріледі: «бір форма — бір мағына». Дегенмен, көптеген тілдерде бұл қағидадан ауытқулар кездеседі: бір форма бірнеше мағына беруі немесе бір мағына бірнеше форма арқылы берілуі мүмкін.
Танымдық және тілдік құрылым сәйкестігі
- Қарапайым/кешенді айтылымдар мен концептілер
- Тілдік категориялану мен концептілердің танымдық жақындығы
- Құрылымдық изоморфизм: аралық танымдық құрылым ↔ сөйлем/сөз формасын құрау
Иерархия және бәсекелес уәждеме
Иерархиялық ұйымдасу (мысалы, синтаксистік қатынастар иерархиясы) импликативті универсалдармен өзара байланысты. Түрлі түсіндірулер бір-бірімен бәсекеге түсуі мүмкін: бір құбылысты бір мезетте үнемдеу, таңбалау немесе дискурс талаптары негізінде түсіндіру ықтимал.
Өзгеріс және өзгерісті бағалау критерийлері
Типология тілдік жүйелердің өзгеруін де қарастырады. Өзгерісті бағалауда бірнеше критерий қолданылады: құрылымдық, статистикалық және нейтрализация контексіндегі критерийлер. Өзгерістер көбіне белгілі бір өзгеру иерархиясымен реттеледі.
Грамматикалық категориялар мысалдары
Сөз таптары, шақ, түр, септіктер, етіс, есім сөздер, аффиксация типтері, жекеше/көпше және басқа да категориялар типологиялық салыстырудың маңызды нысаны болады.
Грамматикалық иерархиялар
- Синтаксистік қатынастар иерархиясы
- Жанды заттар (аниматтық) иерархиясы
- Фонологиялық иерархия
Прототип және модель
Прототип ұғымы типологиялық модельдермен байланысты: категориялардың «ең тән» өкілі салыстыруда бағдар нүкте ретінде алынады және шеткері жағдайлар соған қатысты түсіндіріледі.
Параметрлер кластері және корреляциялар
Кей параметрлер табиғи түрде кластерге бірігеді (жандылық, анықтылық, прототиптік қасиеттер). Сондай-ақ параметр мағыналарының өзгеруі арасында тұрақты корреляциялар байқалады (мысалы, дыбыстардың жасалу тәсілдері мен оппозициялар жүйесі).
Мақсат, әдістеме және қысқаша тарих
Типологиялық зерттеудің мақсаты — тілдердегі құрылымдық әртүрлілікті жүйелеу, параметрлердің өзара байланысын ашу және тілдік универсалдарды негіздеу. Әдістеме ретінде тілдік деректерді жинау, салыстырмалы талдау, модельдеу және статистикалық тексеру қолданылады.
Негізгі бағыттар
- Құрылымдық типология: Н. Трубецкой, Р. Якобсон, Дж. Гринберг, Дж. Николс
- Формальды-контенсивті типология: Г. А. Климов
- Таптастыру және түсіндіру типологиясы: жіктеу мен себептік түсіндіруді ұштастыру
Түсіндіру модельдері
- Қызметтік түсіндірме (функцияға сүйену)
- Семантикалық және прагматикалық түсіндірме: Т. Гивон, У. Фоли, Б. Комри, Э. Кинэн, П. Хоппер, С. Томпсон, Дж. Байби және т.б.
- Статистикалық-динамикалық типология: А. Е. Кибрик
- Типологиялық импликациялар: Дж. Гринберг
Диахрониялық (эволюциялық) типология
Диахрониялық типология тілдік өзгерістердің бағыттарын зерттейді. Бұл контексте тіл дрейфі (Э. Сепир), грамматикалану және грамматикасыздану құбылыстары (Дж. Гринберг, Дж. Хокинс, К. Леманн) маңызды орын алады.
Тілдік деңгейлер типологиясы
Типология тілдің әр деңгейін бөлек қарастырып, әрқайсысына тән параметрлер мен үлгілерді сипаттайды. Төмендегі бағыттар тілдік жүйені кешенді түрде салыстыруға мүмкіндік береді.
Фонетикалық және фонологиялық типология
- Дауыссыздар жүйесінің типологиясы
- Дауыстылар жүйесінің типологиясы
- Просодикалық жүйе типологиясы
- Алмасу (варианттану) типологиясы
Морфологиялық типология
- ХІХ ғасырдағы классикалық классификациялар
- Э. Сепир тұжырымдамасы
- Грамматикалық категориялар типологиясы
Синтаксистік типология
- Сөздердің орын тәртібі
- Сөйлем типологиясы
- Атаулы топ (noun phrase) типологиясы
- Етіс типологиясы: ауысу, өзгелік етіс және т.б.
Семантикалық типология
- Атау (номинация) типологиясы
- Метафоралық атау және оның үлгілері
Қорытынды түйін
Тіл типологиясы тілдердің ықтимал құрылымдарын картаға түсіріп, олардың қандай жағдайда пайда болатынын және қандай заңдылықтармен шектелетінін көрсетеді. Ол параметрлік салыстыру, универсалдар мен иерархиялар, сондай-ақ диахрониялық өзгеріс туралы түсініктер арқылы тіл білімінің бірнеше саласын біріктіретін кешенді зерттеу өрісін қалыптастырады.