Қытай философиясы
Көне Қытай философиясы: бастау, мектептер және ықпал
Қытай мемлекеті бүгінгі күні әлемдік деңгейде танымал әрі ықпалды елдердің бірі екені даусыз. Оның экономикалық қуаты, мәдениеті мен саяси салмағы күшейген сайын, көршіміздің ұлттық болмысын, философиялық дүниетанымын және адамгершілік ұстанымдарын танып-білу біз үшін маңызды әрі пайдалы. Халықтың ішкі мәні көбіне оның философиясы арқылы ашылады; сондықтан көне Қытай философиясының бастауларына үңілу қазіргі Қытай қоғамын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Хронология
Қытай философиясының қалыптасуы б.з.б. I мыңжылдықтан бастау алады.
Даму сипаты
Ол діннен гөрі дәстүр, қоғамдық тәртіп және моральдық қағидалар аясында дамыды.
Ежелгі дүниетаным: Аспан (Тянь) және «Аспан асты»
Ежелгі Қытайда Чжоу әулеті тұсында Аспан (Тянь) ең жоғарғы бастама ретінде қарастырылды. Аспан мен Жердің байланысы құндылықтық тұрғыдан түсіндіріліп, мемлекет пен елді білдіретін «Аспан асты» (Тянь ся) ұғымы орнықты.
Негізгі идея
Билік, тәртіп және мораль табиғи-ғарыштық тәртіппен (Аспан еркімен) байланыста түсіндірілді.
Мектептер мен бағыттар
Қытай философиясы бастапқыда екі ірі мектеп түрінде қалыптасты: даосизм (дао цзя) және конфуцийшілдік (жу цзя). Кейінірек легизм (фа цзя), моизм (мо цзя), атаулар мектебі (мин цзя), инь-ян мектебі (иньян цзя) сияқты өзге бағыттар да пайда болды.
Даосизм
Табиғилық, дао ұғымы, әрекетсіздік қағидасы.
Конфуцийшілдік
Этика, қоғамдық тәртіп, басқару мәдениеті.
Моизм
Жалпыға бірдей мейірім, теңдік идеялары.
Жалпы алғанда, Қытай философиясы — қытай халқының дәстүрлі философиялық білімдер жүйесі. Елдің әлеуметтік-мемлекеттік құрылымындағы түбегейлі өзгерістер мемлекет басқаруға философтарды тарту, философтар академиясын құру сияқты тәжірибелермен бірге жүрді. Бұл көне Қытайда философияның белгілі дәрежеде мемлекеттік сипатта болғанын аңғартады.
Конфуцийшілдік: жүйеге айналған ілім
Философиялық ұстанымдарын алғаш жүйелі ұсынған ойшылдардың бірі — Конфуций (б.з.б. VI–V ғғ.). Ол негізін қалаған конфуцийшілдік ілім Хань дәуірінде негізгі идеологияға айналып, біртұтас жүйе ретінде орнықты. Буддизм мен даосизмнің қоғамдық рөлдері өскен сайын конфуцийшілдіктің доктриналарын жаңаша түсіндіру қажеттігі туып, оның ықпалы күшейе түсті.
Шәкірттерінің үлесі
Конфуцийден кейін оның шәкірттері ұстазының этикалық, әлеуметтік және танымдық (гносеологиялық) көзқарастарын дамытты.
Мэн-цзы: адам табиғаты — қайырымды
Мэн-цзының пайымдауынша, адамның табиғаты бастапқыдан-ақ қайырымды. Адамгершілік, ақылдылық, даналық және әділеттілік адамға туа біткен қабілет ретінде тән.
Негізгі тұжырым
Адамгершілікпен басқару теориясы — жэнь чжэн.
Сюнь-цзы: адам табиғаты — өзімшіл
Сюнь-цзының ойынша, адам табиғатынан өз пайдасын көздеуге бейім; жақсы қасиеттер тек оқу мен тәрбиенің нәтижесінде қалыптасады.
Билік туралы көзқарас
Ол басқарушыны тамырға, халықты жапыраққа теңеп, басшының мақсаты халықты бағынышта ұстау деп түсіндірді.
Мо-цзы: әлеуметтік теңдік пен жалпыға ортақ мейірім
Конфуций ілімінің кейбір негіздерін, әсіресе әлеуметтік сатыланудың мызғымастығы туралы түсініктерін қатты сынға алғандардың бірі — Мо-цзы (б.з.б. V ғ.). Ол қоғамдағы бақытсыздық пен тәртіпсіздіктің себебін адамдар арасындағы мейірімнің жетіспеуінен көреді. Оның ойынша, баршаға бірдей мейірім қағидасы теңдікке жеткізіп, қоғамда әділеттілік орнатады.
- Басқыншылық пен соғысқа қарсы болды.
- Мемлекеттік қызметке тектілігіне емес, іскерлігі мен даналығына қарай тағайындауды ұсынды.
- Халық пен билікті бірлікке, ортақ мүддеге шақырды.
Даосизм: дао және табиғилық
Қытайда даосизм стихиялы материализм сипатында қалыптасты. Бұл ілім «Дао дэ цзин» және «Чжуан-цзы» еңбектерінде баяндалады. Даосизм бүкіл табиғатқа ортақ объективті заңдылық — дао («жол») бар екенін негіздейді.
Негізін қалаушылар
Даосизмнің негізгі өкілдері — Лао-цзы және Чжуан-цзы.
Сын нысаны
Олар адам әрекетін қатаң шектейтін заңдар мен ережелерге, соның ішінде конфуцийшілдік мораль қағидаларына қарсы пікір айтты.
Даосизм идеяларымен толықтырылған конфуцийшілдік б.з.б. 136 жылдан 1912 жылға дейін Қытайда ресми идеология ретінде үстем болып, қытай халқының мәдени-рухани өмірінің өзегіне айналды.
Буддизмнің енуі және қытайлық синтез
Б.з.б. I ғасырда Қытайға буддизм таралып, шамамен төрт ғасыр ішінде кеңінен орнықты. Алғашында ол қытайлық философиялық дәстүрлер тарапынан қарсылыққа ұшырады. Дегенмен буддизмді уағыздаушылар пікірталастарда өз қағидаларын тікелей дәлелдеуден гөрі, буддизм мен жергілікті рухани мұраның үйлесетін тұстарын көрсетуге ұмтылды. Олар Лао-цзы, Конфуций, Чжуан-цзы идеяларына сүйене отырып, қытай философиясын буддизм тұрғысынан талдады.
Қытайлық буддизм
Жаңа дәуір басында таралған Махаяна буддизмі даосизммен тоғысып, Қытайдағы философия мен діннің үшінші ірі тармағы — қытайлық буддизмді, әсіресе чань-буддизмді қалыптастырды.
Буддизм даосизмнің табиғилық, әрекетсіздік және барлық заттардың теңдігі туралы идеяларын қабылдап, өз ілімін байытты. Өз кезегінде, конфуцийшілдік пен даосизм буддизмге қарсы тұрғанымен, оның кейбір элементтерін бойына сіңірді.
Даосизмнің өзгеруі
Буддизмнің салт-жоралары мен ғұрыптарын қабылдау даосизмнің бір бөлігін балгерлік пен сәуегейлікке жақындатты; нәтижесінде III ғасырдан бастап оның философиялық ағым ретіндегі салмағы әлсіреді.
Неоконфуцийшілдік
Конфуцийшілдіктің буддизм философиясындағы идеалистік-рационалистік тәсілдерді сіңіруі XII ғасырда неоконфуцийшілдіктің пайда болуына ықпал етті.
Неоконфуцийшілдік: қайта жаңғырту және жаңа әдіс
Неоконфуцийшілдіктің тууына Ван Тун, Хань Юй және Ли Ао идеялары түрткі болды. Бұл ағым алдына екі негізгі міндет қойды: біріншісі — конфуцийшілдік ілімді қалпына келтіру; екіншісі — буддизм мен даосизм көтерген мәселелерді сол дәуірде кең тараған нумерологиялық әдіснама арқылы түсіндіруге талпыну.
Чжоу Дуньи → Чжу Си
Бұл бағыттағы шешім іздеу алғаш Чжоу Дуньидің идеяларынан көрініс тауып, шамамен бір ғасырдан кейін Чжу Си еңбектерінде жүйелі түрде тұжырымдалды. Чжу Си ілімі XX ғасырдың басына дейін конфуцийшілдікті түсіндірудің негізгі үлгісі болып келді.
Кейінгі кезеңдерде дамытылған конфуцийшілдік ілім жаңа қалыптасқан мемлекеттік басқарудың бюрократиялық моделіне теориялық негіз беріп, ресми идеология деңгейіне көтерілді.
XVII–XVIII ғасырлардағы бағыт
XVII–XVIII ғасырлардағы философиялық ойда Конфуций мен Мэн-цзының классикалық мәтіндеріне түсіндірмелер жазу және дәстүрлі ілімді нақтылау үрдісі күшейді.