Аталарын таныстыруы
Бұл жазбаның өзегі — Қостанай өңіріндегі беташар үлгісі мен Өзбекстаннан қоныс аударған қандас бауырларымыздың беташар салтын салыстырып, айырмашылықтары мен ортақ қырларын айқындау. Жаңа түскен келіннің бетін ашып, көпшілікке таныстыру — халқымыз қадір тұтқан, ежелден келе жатқан дәстүр. Беташар әр өңірде әрқалай орындалады, бірақ мәні бір: келінді жаңа әулетке таныстыру, әдеп пен ізеттілікке бағыттау, туыстармен қауыштыру.
Беташардың мәні мен рәсімдік логикасы
Келіннің жүзін көрсетпей, басына ақ орамал жабылып, екі абысын екі жағынан сүйеп, алдын ала дайындалған жерге алып келеді. Бұл — абысындардың өзінен кейінгі келінге көрсеткен өнегесі әрі абысындар арасындағы сыйластықтың белгісі.
Жыршы жігіт келіннің жаңа шаңырақтағы орнын айтып, жақын-жуық туыстарын атап таныстырады да, келінге сәлем салғызады. Беташардың мағынасы — қыздың жаңа отбасына келіп, өміріндегі міндет-жауапкершіліктің өзгергенін жария ету, әдепті келін болудың өлшемдерін еске салу.
Сый-сияпат дәстүрі
Сәлем алған адам жас келінге беретін сыйын атап, жыршыны да құр қалдырмайды.
Қазіргі орындалу ерекшелігі
Бүгінде беташар көбіне келін түсе сала емес, тойға дайындық аяқталып, алыс-жақын ағайын жиналған кезде өткізіліп жүр.
Алғашқы кезеңде келіннің жүзін көрсету, көрімдік беру — жұртшылықтың алдында орындалатын рәсім еді. Дәстүрдің уақыт өте өзгеріске түсуі жас ұрпақтың оны басқаша қабылдауына да ықпал етіп отырғаны байқалады.
Қостанай өңірі мен қандастар беташары: негізгі айырмашылықтар
1) Сәлем беру тәсілі
Қостанай өңіріндегі көптеген жерде жыршы бір «сәлем» сөзін айтқаннан кейін, туыстардың есімдері аталған соң келін бір рет жалпы түрде иіліп сәлем береді. Ал қандас бауырларымызда әр туысқа (қайын аға, қайын апа, қайын сіңлі, қайны) жеке-жеке сәлем салу кеңірек тараған.
Қостанай үлгісі
Есімдер аталады → келін жалпы бір рет сәлем салады.
Қандастар үлгісі
Әр адам аталған сайын → келін жеке-жеке сәлем береді.
2) Рәсім өтетін уақыт пен орын
Қостанай өңірінде беташар, әдетте, тойдың үстінде өтеді: шаңырақтың жағдайына қарай той жасалып, беташар сол жиынның бір бөлігі ретінде орындалады. Қандас бауырларымызда келін түскен күні-ақ ағайын жиналғаннан кейін беташар жасалып, ал той басқа күні өтуі мүмкін. Кейде той арада уақыт өтіп, қаражатқа қарай кейінге де қалдырылады.
3) Келіннің киімі
Қостанай өңірінде беташарға келін көбіне той көйлегін (ақ көйлек), ақ аяқ киім, басына үлкен ақ орамал тағады. Ал қоныс аударған қандастар арасында қолдан тігілген ұзын етекті, ұзын жеңді көйлек кигізу, аяғына үй аяқ киімін кигізу, басына шашақты ақ орамал (шарқат) тағу жиірек кездеседі. Бұл — киім үлгісінің уақытқа сай өзгеріске түскен бір көрінісі (ертеде сәукеле, бүрмелі көйлек кең қолданылғаны айтылады).
4) Келінді жетектейтін абысындардың киімі мен ырымдары
Жергілікті үлгіде келіннің екі жағынан ұстайтын абысындар көбіне тойға келген өз киімдерімен тұра береді. Қандас бауырларымызда абысындар ұзын қазақы қамзол киіп, иықтарына не қолдарына ақ орамал байлайтын ырым бар. Бұл «келіннің отауы берік болсын, ақ жаулығы ұзақ болсын» деген тілекпен байланыстырылып түсіндіріледі.
5) «Алып қашу» жағдайындағы қатысу нормалары
Кейбір жергілікті тәжірибеде келінді алып қашып әкелген жағдайда қыздың ата-анасы тойға (беташарға) келмей қалуы мүмкін деген түсінік бар. Ал қандас бауырларымызда мұндай жағдайда да ата-ананың келуі міндетті саналатын үрдістер кездеседі.
6) Орамал ұстау және ағашқа қатысты рәсім
Қостанай өңірінде келіннің басындағы үлкен шәйі ақ орамалға қосымша орамал жалғанып, оны көбіне шаңырақтың кіші ұлы немесе келіннің қайын інісі ұстайды. Қандастарда осыған ұқсас түрде байланған матаға (өте қалың да емес, өте жұқа да емес) ағаш бекітіліп, келін тұрған кезде ағаш басын төмендетіп, келін еңкейгенде жоғары көтеретін үлгі де ұшырасады. Ағаш әшекейленіп, үкі, ала жіп, көзмоншақ тағылуы мүмкін — бұл тіл-көзден сақтасын деген ырым ретінде түсіндіріледі.
7) Есімдерді кім атайды және бетті қалай ашады
Кейбір Қостанай аймақтарында жыршы өсиет сөзін айтқан соң, сәлем салатын адамдардың есімдерін өзі атамай, асабаға айтқызатын жағдайлар кездеседі. Ал қандастар арасында есімдерді, негізінен, жыршының өзі атайды.
Тағы бір ерекшелік: Қостанай облысында беташар соңында келіннің бетін жыршы домбырамен ашатын үрдіс жиі айтылады. Қандастарда кейде жыр аяқталған соң келіннің бетін домбырасыз, қолмен ашу кездеседі. Дәстүрлі түсінік бойынша, бетті домбырамен ашу — ата салтпен сабақтасқан белгі ретінде қабылданады.
Ортақ ұқсастық: сәлем беру реті
Екі үлгіде де сәлем беру реті көбіне ұқсас келеді: әуелі аруақтарға, содан соң қайын атаға, қайын енеға, қайын ағаға, қайын апаға, қайныға, қайын сіңліге, жездеге, алыстағы туған-туысқа және көпшілікке сәлем салынады.
Беташар мәтіндерінен үзінділер: алғы сөз және таныстыру
Төменде Қостанай өңірі (Торғай, Арқалық) ақындарының және Өзбекстаннан қоныс аударған қандастар беташарынан жинақталған, редакцияланып ықшамдалған үлгі үзінділер берілді. Мақсат — стильдік өзек пен рәсімдік құрылымды көрсету.
Торғай өңірі (Қонысбай Әбілев) — алғы сөз
Құлағың сал, көпшілік, домбыраны қолға алып,
Бір кәдеңе жарайын, беташардан қашпайын.
Жаңа түскен келіннің бетін ашып,
Ақ тілекті жолға анық бастайын.
Алқалаған әлеумет, аз ғана шыдап сабыр ет,
Жиылған жұртың көрмекке — келіншек келді, көріңіз.
Арқалық (Азамат Қаненов) — таныстыру мәнері
Әуелі бастан бастайық, асықпайын, саспайын,
Ағайын мен туысты таныстырып тастайын.
Жастары бар, қарты бар — бет ашатын салты бар,
Ел-жұртыңды ырза қып, бата алғайсың, келінжан.
Анау тұрған атаңыз — қайын атаң да, әрі әкең,
Аталарыңа бір сәлем, иіліп жаса бір сәлем.
Қандас бауырлар үлгісі — қорытынды шумақ
Ақ келін-ау, ақ келін, сені мынау күтіп тұр,
Сағына күткен бақ елің.
Ақ желегіңді ашайын, асыл жүзін көріңдер,
Қаумалаған халайық, жастарға бата беріңдер.
Зерттеу және сауалнама
Зерттеу барысында осы ерекшеліктердің қарапайым халыққа қаншалықты мәлім екенін анықтау мақсатымен жергілікті тұрғындар арасында сауалнама жүргізілді.
Сауалнама сұрақтары
- Беташар салтын қалай түсінесіз? Өзіндік пікіріңіз қандай?
- Бір республикада тұрсақ та, әр облыстың өзіне тән салты бар. Бұған көзқарасыңыз қандай?
- Беташарда келін иіліп сәлем береді. Сәлем берудің мағынасы неде?
- «Қостанай өңірі кей салт-дәстүрден алыстап барады» деген пікірмен келісесіз бе? Түсіндіріп беріңіз (батысқа еліктеушілік мәселесі).
- Беташар дәстүрінің жаңғыруына өз үлесіңізді қалай қоса аласыз?
Сауалнама нәтижелері тұрғындардың беташар туралы түсінігі, жалпы алғанда, дұрыс екенін көрсетті. Қорытындысында беташар түп-тамырымен ұмытылмай, жаңа бейнеде, жаңа қырынан жалғасып келе жатқаны байқалды.