Сезіктінің жауабы
Қылмыстық іс жүргізу құқығы: түсінігі, маңызы және мақсаты
Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу құқығы — қылмыстық құқық бұзушылық туралы хабарды қабылдаудан бастап, сот шешімін орындауға дейінгі кезеңдерде мемлекет органдарының, лауазымды тұлғалардың және процеске қатысушылардың іс-әрекеттерін реттейтін құқықтық нормалар жүйесі. Оның басты маңызы — заңдылықты қамтамасыз ету, адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау, дәлелдемелерді заңды жолмен жинап, істі әділ шешуге жағдай жасау.
Жоспар
- Қылмыстық процестің міндеттері мен принциптері
- Қылмыстық ізге түсу
- Ақтау және қылмыстық процесті жүргізуші органның заңсыз іс-әрекеттерімен келтірілген зиянды өтеу
Лекция мақсаты
Білімгерлерге қылмыстық іс жүргізудегі негізгі принциптерді және қылмыстық іс бойынша іс жүргізудің құрылымын терең түсіндіру: іс жүргізу мерзімдері; қылмыстық процеске қатысушы мемлекеттік органдар мен тұлғалар; дәлелдемелер мен дәлелдеу; іс жүргізушілік мәжбүрлеу шаралары; қылмыстық процестегі мүліктік мәселелер; сотқа дейінгі іс жүргізу; бірінші сатыдағы сотта іс жүргізу; заңды күшіне енбеген үкімдер мен қаулыларды қайта қарау; сот шешімдерін орындау; заңды күшіне енген шешімдерді қайта қарау; қылмыстық істердің жекелеген санаттары бойынша іс жүргізудің ерекшеліктері; сондай-ақ айрықша іс жүргізу туралы жүйелі ұғым қалыптастыру.
Дәлелдемелер: ұғымы және қайнар көздері
Қылмыстық іс бойынша дәлелдемелер — анықтаушы, тергеуші, прокурор және сот заңда белгіленген тәртіппен анықтайтын мән-жайларға қатысты заңды түрде алынған іс жүзіндегі деректер. Олар ҚР Қылмыстық кодексінде көзделген әрекеттің болғанын немесе болмағанын, айыпталушының оны жасағанын немесе жасамағанын, кінәлілігін не кінәсіздігін және істі дұрыс шешу үшін маңызды өзге де жағдайларды айқындауға қызмет етеді.
Нормативтік негіз
ҚР ҚІЖК, 115-бап
Негізгі қағида
Дәлел тек заңды тәсілмен алынуы тиіс
Іс үшін маңызды деректер мына көздер арқылы анықталады: сезіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің және куәнің көрсетулері; сарапшының қорытындысы; заттай айғақтар; іс жүргізу әрекеттерінің хаттамалары; өзге құжаттар.
Жол берілмейтін дәлелдемелер
Егер іс жүзіндегі деректер ҚР ҚІЖК талаптарын бұза отырып алынған және бұл бұзушылықтар деректердің дұрыстығына әсер етсе немесе әсер етуі мүмкін болса, мұндай деректер дәлел ретінде пайдалануға жол берілмейді.
Заңсыз тәсілдер
Қинау, күш қолдану, қорқыту, алдау және өзге де заңсыз іс-әрекеттер арқылы алу.
Құқықтарды түсіндірмеу
Қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін толық немесе дұрыс түсіндірмеу салдарынан пайда болған жаңылуды пайдалану.
Өкілеттігі жоқ тұлға
Іс жүргізу әрекетін осы іс бойынша іс жүргізуді жүзеге асыруға құқығы жоқ адамның жүргізуі.
Қарсылық білдіруге жататын тұлға
Іс жүргізу әрекетіне қатысуына тыйым салынатын (қарсылық білдіруге жататын) адамның қатысуы.
Белгісіз немесе тексерілмейтін дереккөз
Белгісіз көзден алынуы немесе сот отырысында анықтауға болмайтын көзден шығуы.
Ғылымға қайшы әдістер
Дәлелдеу барысында қазіргі ғылыми білімге қайшы келетін әдістерді қолдану.
Нормативтік негіз
ҚР ҚІЖК, 116-бап
Дәлелдеуге жататын мән-жайлар
Қылмыстық іс бойынша дәлелдеуге, атап айтқанда, төмендегі мән-жайлар жатады (ҚР ҚІЖК, 117-бап):
- Оқиға және қылмыс құрамының белгілері (уақыты, орны, әдісі және басқа жағдайлар)
- Қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекетті кім жасағаны
- Кінәлілік, кінәнің нысаны, себептер мен дәлелдер, заңдық және іс жүзіндегі қателіктер
- Жауаптылықтың дәрежесі мен сипатына әсер ететін жағдайлар
- Айыпталушының жеке басын сипаттайтын деректер
- Қылмыстың зардаптары және келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері
- Әрекеттің қылмыстылығын жоққа шығаратын және жауаптылықтан немесе жазадан босатуға әкелетін жағдайлар
Дәлелдеуді қажет етпейтін мән-жайлар
Тиісті құқықтық рәсімдер шеңберінде керісінше дәлелденбесе, кейбір мән-жайлар дәлелдеуді қажет етпейді (ҚР ҚІЖК, 118-бап). Оларға мыналар жатады:
Жалпыға белгілі фактілер
Қоғамға кеңінен мәлім, даусыз деректер.
Әдістердің дұрыстығы
Ғылымда, техникада, өнерде және кәсіпте жалпы қабылданған зерттеу әдістері.
Сот актісімен белгіленген мән-жайлар
Заңды күшіне енген сот шешімі бекіткен деректер.
Заңды және міндеттерді білу презумпциясы
Адамның заңды, сондай-ақ өз қызметтік және кәсіби міндеттерін білуі.
Сондай-ақ арнайы даярлықтың немесе білімнің жоқтығы, оны растайтын құжат ұсынбаған және оқыған орнын (оқу орнын немесе өзге мекемені) көрсетпеген жағдайда, дәлелсіз анықталған болып саналады.
Дәлелдемелердің түрлері
Қылмыстық процесте қолданылатын дәлелдемелердің түрлері ҚР ҚІЖК-де нақты белгіленген және бұл тізім кеңейтілмейді (ҚР ҚІЖК, 119–123-баптар):
1) Сезіктінің жауабы
2) Айыпталушының жауабы
3) Жәбірленушінің жауабы
4) Куәнің жауабы
5) Сарапшының қорытындысы
6) Заттай дәлелдемелер
7) Іс жүргізу әрекеттерінің хаттамалары
8) Өзге құжаттар
Дәлелдеу: мазмұны және кімнің міндеті
Дәлелдеу — істі заңды, негізделген және әділ шешу үшін маңызы бар мән-жайларды анықтау мақсатында дәлелдемелерді жинау, зерттеу және пайдалануға қабылдау әрекеттерінің жиынтығы.
Негізгі ереже: айыпталушының қылмыстық жауаптылығы мен кінәсінің бар екендігін дәлелдеу міндеті айыптаушыға жүктеледі (ҚР ҚІЖК, 124-бап).
Сезіктінің жауабы: құқықтары және процессуалдық тәртіп
ҚР ҚІЖК 119-бабының 2-бөлігіне сәйкес, сезікті өзіне қарсы туындаған сезік туралы және іс үшін маңызды өзге мән-жайлар мен дәлелдемелер туралы айғақтар беруге құқылы. Алайда сезікті жауап беруге міндетті емес және жауап беруден бас тартуға құқылы.
Жауаптың екіжақты маңызы
- Дәлелдемелердің бір түрі ретінде
- Сезіктінің өз мүддесін қорғау құралы ретінде
Уақыт талабы
ҚР ҚІЖК 68-бабының 2-бөлігіне сәйкес, сезікті ретінде ұсталған немесе айып тағылғанға дейін бұлтартпау шарасы қолданылған адамнан жауап алу — шара қолданылған сәттен бастап 24 сағаттан кешіктірілмей жүргізілуі тиіс.
Мұндай жағдайда сезікті өзі таңдаған немесе тағайындалған қорғаушымен жауап алуға дейін жеке кездесуге құқылы. Сезіктіден жауап алудың мақсаты — оның қылмысқа қатыстылығын тексеру және тиісті дәлелдемелерді жинау.
Сезікті қылмыс жасағанын мойындауы да, мойындамауы да мүмкін. Егер ол қатыстылығын жоққа шығарса, түсініктеме беру арқылы өз қорғанысын жүзеге асыра алады, мысалы, өзін ақтайтын куәларды көрсетуі ықтимал. Тергеуші (анықтаушы) сезіктінің жауабын іс бойынша жиналған басқа дәлелдемелермен салыстырып, оны айыпталушы ретінде жауапқа тартуға негіздің бар-жоғын бағалауға міндетті.
Сезікті мәртебесінің тоқтатылуы
ҚР ҚІЖК 142-бабына сәйкес, сезіктіге бұлтартпау шарасы қолданылған жағдайда, егер 10 тәуліктен кешіктірмей айып тағылмаса, адам сезікті болудан қалады және бұлтартпау шарасы тоқтатылады.
Айып тағуға негіз
Қылмыс жасағанын көрсететін жеткілікті дәлелдемелер жиналған болса, тергеуші айыпталушы ретінде жауапқа тарту туралы дәлелді қаулы шығарады.