Бюджетті атқару

Бюджет түсінігі: экономикалық категория ретіндегі мәні

Бюджет — жалпы қаржы категориясынан бөлек, өз алдына дербес әрі ерекше экономикалық категория. Ол қаржыдан тек абстракция деңгейімен және қаржылық байланыстардың көріну дәрежесімен ерекшеленеді. Осыған байланысты, көптеген қаржылық байланыстардың ішінен бір-бірінен айқын дараланатын арнайы салаларды бөліп көрсетуге болады.

Сондай ерекше байланыстардың бірі — қоғамдық құнды өнімді бөлу процесінде мемлекет пен заңды және жеке тұлғалар арасындағы қаржылық қатынастар. Бұл қатынастардың ортақ белгілері:

• Біріншіден, олар мемлекеттің қатысуымен құндылықты бөлу процесінде қалыптасады.
• Екіншіден, жалпы мемлекеттік функцияларды орындауға арналған орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыру және пайдалануымен байланысты.

Осы қатынастардың жиынтығы мемлекеттік бюджет ұғымының экономикалық мазмұнын құрайды. Бюджет мемлекетке өзінің экономикалық, әлеуметтік және саяси функцияларын орындау үшін объективті түрде қажет.

Бюджеттің объективті сипаты және орталықтандырудың маңызы

Қай мемлекеттің бюджеті болмасын, оның мазмұны біртекті категориялардан тұрады: салықтар, қарыз алу (займдар), шығыстар және басқа да элементтер. Қоғамдық-экономикалық формациялар өзгерсе де, бұл мазмұнның өзегі сақталады. Осы ерекшелік бюджеттің экономикалық категория екенін дәлелдейді.

Бюджет ақша нысанындағы өндірістік қатынастарға сүйенгендіктен, ол объективті сипатқа ие. Бюджеттік саланың өмір сүруі адамдардың субъективті пікіріне емес, қоғамдық өндірістің даму қажеттіліктеріне, орталықтандырылған ресурстарға деген сұранысқа және мемлекеттің табиғаты мен функцияларынан туындайтын қажеттілікке байланысты.

«Мемлекеттік бюджет» термині екі мағынада қолданылады: біріншісі — республикалық және жергілікті бюджеттердің өзара өтеу операцияларын есептемегендегі жиынтық көрсеткіш (талдамалық ақпарат ретінде); екіншісі — мемлекет қалыптастыратын және басқаратын орталықтандырылған бюджеттік қор.

Қазіргі жағдайда бюджет — қаржылық қатынастарға қатысушылардың әлеуметтік-экономикалық мүдделерін қалыптастыратын күрделі, көпфункциялы құрал. Бюджет арқылы орталық пен өңірлер арасында әлеуметтік шығыстар мен салықтарды бөлу жүзеге асады, сондай-ақ дотациялар мен трансферттер арқылы мемлекеттік және жергілікті мүдделер үйлестіріледі. Экономикалық құжат ретінде бюджет қоғамның әлеуметтік және саяси дамуын да көрсетеді.

Бюджет түрлері мен деңгейлері

Бюджеттік жүйе — мемлекеттің жалпы қаржы жүйесіндегі негізгі құрамдас бөліктердің бірі. Экономикалық категория ретінде ол орталықтандырылған ақша қорын (бюджетті) қалыптастыру және пайдалану жөніндегі мемлекет, заңды тұлғалар, жеке тұлғалар және аумақтар арасындағы қаржылық қатынастарды, сондай-ақ бюджетті қалыптастыру мен атқарудың әдістері мен оны басқару органдарын қамтиды.

Басқаша айтқанда, бюджеттік жүйе — барлық деңгейдегі бюджеттердің, Қазақстан Республикасының Ұлттық қорының және экономикалық қатынастар мен құқықтық нормаларға негізделген бюджеттік қатынастардың жиынтығы.

Бюджеттік жүйеде орталық орын келесі қаржы жылына арналған және Қазақстан Республикасының заңымен бекітілетін республикалық бюджетке тиесілі. Республикалық бюджет — салықтық және өзге түсімдер есебінен қалыптасатын және мемлекеттік саясаттың жалпыұлттық бағыттарын іске асыруға арналған орталықтандырылған ақша қоры.

Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры мемлекеттің қаржы активтерін және мүлік түріндегі өзге де активтерді (соның ішінде материалдық емес активтерді) қамтиды. Қор қаражаттары әлеуметтік-экономикалық дамудың тұрақтылығын қамтамасыз етуге, активтерді жинақтауға, экономиканың шикізаттық секторға тәуелділігін азайтуға және сыртқы қолайсыз факторлардың ықпалын төмендетуге бағытталады.

Бюджеттік жүйе қызметінің негізгі қаржылық қатынастары

• Мемлекеттің кәсіпорындармен орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыру процесі жөніндегі қатынастары
• Өндірістен тыс сала мекемелерін бюджет есебінен қаржыландыруға байланысты қатынастары
• Халықпен бюджет кірістерін қалыптастыру, өтемақылар төлеу және әлеуметтік жәрдем көрсету жөніндегі қатынастары
• Қаржы-банк жүйесінің мекемелері арасындағы қатынастар
• Мемлекеттің шетелдік мемлекеттермен қаржылық қатынастары

Бұл қатынастардың барлығы мемлекет тарапынан реттеледі, жетілдіріледі және белгілі бір принциптер мен құқықтық нормалар негізінде басқарылады.

Бюджеттік жүйенің принциптері

Қазақстан Республикасының бюджеттік жүйесі бірқатар принциптерге сүйенеді: ынтымақтылық, толықтық, бірізділік, басымдылық, шынайылық, жариялылық, дербестік, жауаптылық, тиімділік және нәтижелілік. Олардың ішінде ынтымақтылық пен дербестік принциптері негізгі орын алады, өйткені олар бюджеттік процесті ұйымдастырудың да өзекті тірегі болып саналады.

Қазақстан Республикасында екі буынды бюджеттік жүйе қолданылады: республикалық бюджет және жергілікті бюджеттер.

Бюджеттік құрылым және бюджетаралық қатынастар

Мемлекеттің кәсіпорындар, мемлекеттік мекемелер және халық арасындағы қаржылық қатынастары бюджеттік қатынастар деп аталады. Бұл қатынастардың ерекшелігі:

• олар мемлекет қатысатын бөлу процесінде пайда болады;
• жалпы мемлекеттік мұқтаждықты қамтамасыз ету үшін ақша қаражатын орталықтандырылған қорда қалыптастыру және пайдалану байланыстарынан тұрады.

Бюджеттік құрылым — елдің мемлекеттік бюджеті мен бюджеттік жүйені ұйымдастыру, сондай-ақ олардың өзара байланысының ұйымдастырушылық нысандары. Ол мемлекеттің құрылымдық формасына тәуелді және орталық пен жергілікті билік органдарының бюджеттерді құрастыру, қарау, бекіту, атқару, кірістер мен шығыстарды бөлу жөніндегі өкілеттіліктерін реттейтін құқықтық нормаларға негізделеді.

Осы нормалар бюджеттік жүйенің буындарын қалыптастырады, ал олардың өзара байланысы бюджетаралық қатынастар механизмі арқылы іске асырылады.

Бюджеттік процесті ұйымдастыру және оның кезеңдері

Қазақстан Республикасында бюджеттік процесс — мемлекеттік орталық және жергілікті органдардың, сондай-ақ бюджеттік процеске қатысушылардың бюджеттер мен Ұлттық қор бойынша болжам жасау, қарастыру, бекіту, атқару және бақылау жөніндегі әрекеттерін реттелген әрі тізбектелген тәртіппен жүзеге асыруы.

Егемен мемлекеттің бюджеттік процесі қолданыстағы бюджеттік заңнамаға сәйкес ұйымдастырылады және мына принциптерге негізделеді:

Бюджет елдің орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспары, Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына жыл сайынғы Жолдауы және аумақтардың даму бағдарламалары негізінде қалыптасады.

Бюджеттік процесті ұйымдастыру, әдетте, бюджеттік жоспарлау жөніндегі уәкілетті органның келесі қаржы жылына арналған бюджет саясатының негізгі бағыттарын және мемлекеттің жинақталған қаржы жоспарының жобасын дайындауынан басталады. Жоба жыл сайынғы Жолдау, орта мерзімді жоспарлар, атқарылудың ағымдағы бағалауы, макроэкономикалық көрсеткіштердің динамикасы, ақша-несие және фискалдық саясат бағыттары негізінде әзірленеді.