Қоғамдық еңбек бөлінісі
Әлеуметтік стратификация: мәні мен орны
Әлеуметтік стратификация — қоғам мүшелерінің материалдық байлықты, табысты, артықшылықты, мәртебені, билікті, құқық пен міндеттерді иеленуі тең болмағандықтан, қоғамның көптеген әлеуметтік топтарға және таптарға бөліну үдерісі. Бұл тақырып әлеуметтанудың өзекті, орталық мәселелерінің бірі болып саналады, себебі ол қоғамдағы жіктелістің логикасын және оның салдарын түсіндіреді.
Қарапайым қоғам
Мәртебелер саны аз, еңбек бөлінісі төмен, әлеуметтік рөлдер шектеулі болады.
Қазіргі қоғам
Мәртебелер көп, еңбек бөлінісі күрделі, кәсіби және әлеуметтік рөлдер жүйесі кеңейеді.
Әлеуметтік құрылым және жіктердің “вертикалды” орналасуы
Қоғамның әлеуметтік құрамы уақыт өте келе әлеуметтік стратификацияға айналады: бұл — әлеуметтік жіктердің вертикалды тәртіппен орналасқан жиынтығы. Қарапайым түрде айтсақ, қоғам ішінде кедейлер, ауқаттылар және байлар сияқты топтар қалыптасады.
Иерархия нені білдіреді?
Әлеуметтік теңсіздік көбіне иерархияға сүйенеді: топтар мен адамдар бір тік сызық бойымен сатылы орналасады. Бұл — бір топтың екінші топтан жоғары немесе төмен тұруы деген сөз.
Әлеуметтік мобильділік: мәртебенің өзгеруі
Адамдар үнемі қозғалыста болады: олар білім, кәсіп, табыс, ықпал сияқты ресурстар арқылы өз мәртебесін өзгертіп отырады. Тарихта және қазіргі заманда әлеуметтік құрылымның жаңаруы әртүрлі факторлармен түсіндіріледі.
Экономика
Қаржы буржуазиясы жер аристократиясының орнын басып, қоғамдағы ықпал құрылымын өзгерткен кезеңдер болды.
Технология
Қазіргі өндірісте біліктілігі төмен мамандықтарды инженерлер, бағдарламашылар және роботтандырылған кешен операторлары сияқты “ақ жағалылар” ығыстыра бастады.
Саясат
Соғыстар мен революциялар әлеуметтік пирамиданы қайта құрып, біреулерді көтеріп, біреулерді төмендетеді. Кейбір қоғамдарда партиялық элитаны бизнес-элита алмастырды.
Өрлеу мен құлдырау асимметриясы
Әлеуметтік қозғалыста белгілі бір асимметрия байқалады: көпшілік жоғарылауды қалайды, бірақ төмендеуді ешкім таңдағымайды.
Қоғамның тұтастығы және байланыстар жүйесі
Қоғам әртүрлі әлеуметтік топтарға, жіктерге және ұлттық қауымдастықтарға бөлінгенімен, олардың бәрі өзара әлеуметтік-экономикалық, саяси және рухани байланыстар арқылы дәнекерленеді. Бұл топтар дәл осы байланыстар шеңберінде ғана өмір сүріп, қоғамда өзін көрсете алады. Нәтижесінде қоғам тұтас әлеуметтік организм ретінде қызмет етеді.
Теориялық негіз
Қоғамның тұтастығы мен құрылымын түсіндіруде О. Конт, Г. Спенсер, К. Маркс, М. Вебер, Т. Парсонс және басқа да әлеуметтанушылардың еңбектері маңызды орын алады.
Әлеуметтік құрылымның даму негіздері
Қоғамның әлеуметтік құрылымы — адамдар қауымдастықтары мен әлеуметтік топтардың экономикалық, әлеуметтік, саяси және рухани өмір жағдайлары бойынша байланыстары мен қатынастарының жиынтығы. Оның дамуына негіз болатын екі ірі алғышарт бар.
1) Қоғамдық еңбек бөлінісі
Еңбек бөлінісі таптардың, кәсіби топтардың, сондай-ақ қала мен ауыл тұрғындары, ой еңбегі мен дене еңбегі өкілдері сияқты ірі әлеуметтік топтардың пайда болуына жағдай жасайды.
2) Меншік қатынастары
Өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншік қатынастары қоғамның ішкі бөліністерін экономикалық тұрғыдан бекітіп, қалыптаса бастаған құрылымды нығайтады.
Классикалық көзқарастар
Еңбек бөлінісінің қоғам өміріне ықпалын О. Конт, Э. Дюркгейм, П. Сорокин және басқа зерттеушілер негіздеген. Ал марксистік әлеуметтік-экономикалық теориялар тарихи процестегі еңбек бөлінісінің рөлін, сондай-ақ жеке меншіктің қоғам құрылымын қалыптастырудағы орнын жүйелі түрде түсіндірді.
Құрылымның негізгі элементтері мен топтары
Қоғамның әлеуметтік құрылымының негізгі элементтеріне еңбек бөлінісі, өндіріс құралдарына жеке меншік қатынастары және қоғамдық өнімді бөлуге қатысатын таптар жатады. Бұл құрамдастарды түрлі бағыттағы әлеуметтанушылар жалпы мойындайды.
Теңсіздікті түсіндірудегі стратификация теориясының маңызы
Әлеуметтік стратификация теориясы қоғам мүшелері арасындағы әлеуметтік теңсіздіктің табиғатын, себептерін және оның заңды құбылыс ретіндегі мәнін түсіндіруге мүмкіндік береді. Геологияда strata термині жер қабаттарын сипаттау үшін қолданылса, қоғамды талдауда ол әр дәуірге тән әлеуметтік “жіктердің” бар екенін ұғындырады.
Еңбек бөлінісінің салдары
Қоғамдық еңбек бөлінісі ой еңбегі мен дене еңбегі арасындағы айырмашылықты күшейтіп, нәтижесінде білімі мен кәсіби деңгейі жоғары адамдар тобын қалыптастыруға ықпал етті.
Қорытынды
Әлеуметтік стратификация қоғамдағы топтардың ресурсқа қол жеткізуіндегі айырмашылықтарды, олардың мәртебелік және экономикалық “жоғары–төмен” орналасуын көрсетеді. Ал әлеуметтік құрылым бұл жіктерді өзара байланыстыратын қатынастар жүйесін сипаттайды. Қоғамның дамуы еңбек бөлінісі мен меншік қатынастары арқылы күрделеніп, әлеуметтік мобильділік, технологиялық өзгерістер және саяси үдерістер нәтижесінде құрылым үнемі қайта қалыптасып отырады.
Есте сақтаңыз
- Стратификация — теңсіздіктің жүйелі көрінісі.
- Иерархия — топтардың вертикалды сатылануы.
- Еңбек бөлінісі мен меншік қатынастары құрылымды нығайтады және өзгертеді.