Жұмыстың объектісі
Мазмұны
Төменде жұмыстың құрылымы мен негізгі бөлімдері ықшам түрде берілді.
Кіріспе
- Кіріспе 3
1-тарау
Аң стилі мәдениеттанулық талдау нысаны ретінде
- 1. Аң стилі мәдениеттанулық талдау нысаны ретінде 10
- 1.1. Аң стилі бейнелеу өнерінің тарихи-мәдени алғышарттары және зерттеу әдіснамасы 10
- 1.2. Аң стилінің пайда болуы мен өрістеуінің мәдени үдерістері 33
2-тарау
Аң стилінің типтік ерекшеліктері мен қазақ бейнелеу өнеріндегі орны
- 2. Аң стилінің типтік ерекшеліктері мен қазақ бейнелеу өнеріндегі орны 61
- 2.1. Алғы түркілер мен түркілік мәдениеттегі аңдарды бейнелеудегі көркем-стильдік ерекшеліктер 61
- 2.2. Ою-өрнектегі аң стилі нышандары 77
- 2.3. Қазақстанның бейнелеу өнеріндегі аң стилінің көріністері 97
Қорытынды бөлімдер
- Қорытынды 117
- Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 120
- Жалпы көлемі 125 бет
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы, өзектілігі, зерттелу деңгейі, мақсаты мен міндеттері, ғылыми жаңалығы және әдіснамалық негіздері.
Тақырыптың өзектілігі
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін рухани-мәдени кеңістікте түбегейлі өзгерістер орын алды. Егемендік, ұлттық идея және тарихи жадыға қайта оралу қоғамдық өмірдің барлық салаларына жаңа серпін берді. Осы жағдайда ұлттық сананың жаңғыруы ғылымнан да аса ұқыпты, жүйелі зерттеуді талап ететін жаңа шындық ретінде айқындалды.
Ұлттық өнер санасының негізінде қалыптасқан, дәстүрмен сабақтас қазақ мәдениеті философиясын терең ашу – аса бағалы мұраны зерделеудің маңызды бағыты. Халықтың ұлттық болмысы мен рухани мәдениетін толық игеру үшін ұлттық сананың орны ерекше. Осыдан өнер феномендерін зерттеудің рухани мәдениет үшін өзектілігі туындайды.
Неге өнер маңызды?
- Өнер — адам жанының көпқырлы көрінісі, қиялдың асқақтауы және өмір мәнін ұғындырудың жолы.
- Ол Қорқыттың мәңгілік сарындарында, ақын-жыраулар толғауында, ою-өрнектегі нақышта және сақтардың аң стилінде ұрпаққа мұра болып қалған игілік.
Тарихи-мәдени контекст
Біздің заманымызға дейінгі бірінші мыңжылдықтың ортасынан бастап Қазақстан аумағындағы көшпелі тайпалар сақ атауымен белгілі болды. Сақтар мал шаруашылығының көшпелі, жартылай көшпелі және отырықшы түрлерімен айналысты.
Кең мәдени ареалға таралған өнер үлгілері көшпелілер өнерінің стильдік тұтастығын көрсетеді: олар аз ғана аң-құс түрлерін қайталанатын, бірақ мәнерлік тұрғыдан аса ықшам әрі дәл бейнелеу арқылы тұтас дүниетанымды білдірді.
Қолданбалы өнердің кеңдігі
Көне көшпелілер өнері негізінен қолданбалы сипатта болды: аң стилі әртүрлі бұйымдарда, тұрмыстық заттарда, киіз және тоқыма бұйымдарында, сондай-ақ түрлі материалдарда шеберлікпен көрініс тапты.
Неге «скиф-сібір аң стилі»?
Ежелгі көшпелілер өнерінің ірі екі массиві — солтүстіктегі Қара теңіз маңы (скифтер) және шығыстағы Сібір (қорғандар, артефактылар) — бұл атаудың қалыптасуына негіз болды.
Аң стилінің көркем тілі: ықшамдық және екпін
Зерттеуде әсіресе алтын бұйымдардағы мысықтектес жыртқыштардың бейнесін терең талдауға мән берілді. Аң мен құстың кейбір дене мүшелерін әдейі үлкейтіп көрсету (үлкен мүйіз, үлкен тұмсық, өткір тырнақ, айқын тіс) арқылы экспрессия мен рәміздік мағына күшейтілді.
Осы тәсілдің нәтижесінде тұтас денеден гөрі жекелеген мүшелер алдыңғы қатарға шығады; дене құрылымы шеңбер, эллипс тәрізді қисық сызықтармен ықшамдалып беріледі. Соған қарамастан, бейнеленген жануардың табиғаты мен авторлық ой бірден танылады.
Иконографиялық триада
Сақ суретшілері көбіне үштаған жүйеге сүйенді: құс — тұяқты жануар — жыртқыш. Бұл триада қоғам құрылымы мен әлем үйлесімі туралы салтанатты идеяны паш ететін көркем модель ретінде түсіндіріледі.
Философиялық өлшем: адам, табиғат және үйлесім
Аң стилі табиғат пен адам арасындағы түбегейлі жарасымды дәріптейді. Әр бөлшек бір-бірімен сабақтасып, тұтас тіршілік көрінісін беретін айқын композициялық тәртіп пен ырғақ байқалады. Табиғат асқақ әрі әдемі — сақ қаһармандары мекендеген салтанат ордасы тәрізді.
Бұл эстетикада «көру» әрекеті жай бақылау емес, ақыл-ой еңбегі ретінде қабылданады: сызықтар мен пішіндер дүниені танудың тәсіліне айналады. Суреткер табиғатты самарқау қабылдамай, оның жасырын мағынасын ашуға ұмтылады — осыдан рухани белсенді қатынас туындайды.
Өнердің дүниетанымдық үлгі ретіндегі философиялық мәні — адам еркінен тыс объективті болмыстың адам санасында бейнеленуі ғана емес, сонымен қатар сол болмысқа мән дарыту қабілеті.
Зерттелу деңгейі
Аң стилі феноменін әр елдің зерттеушілері әртүрлі пәндік қырларынан қарастырған.
Ежелгі түркілік көркем мәдениетті зерттеген еңбектердің едәуір бөлігі сөз өнеріне басымдық береді. Алайда еуразиялық көшпелілерде эпоспен қатар төлтума бейнелеу өнері де жоғары деңгейде болғанын дәлелдейтін археологиялық және өнертанулық деректер жеткілікті.
Скиф-сақтардың аң стилі ұзақ уақыт бойы негізінен ресейлік ориенталистер мен өнер тарихшыларының еңбектерінде талданды. Пазырық сияқты қорғандардан табылған артефактылар номадтар мәдениетінің әлемдік ауқымдағы көркем қор екенін танытты.
Негізгі зерттеушілер
- А.Н. Бернштам
- С.И. Руденко
- М.И. Артамонов
- В.И. Абаев
- Б.И. Литвинский
- М.Т. Грязнов
- В.В. Григорьев
- және басқа зерттеушілер
Мақсаты мен міндеттері
Зерттеудің басты мақсаты — скиф-сақ мәдениетінің қазіргі Қазақстанның ұлттық мәдениетімен сабақтастығын және құндылықтық маңызын сараптау.
Міндеттер
- Көшпелілік көркем мәдениеттің диахрондық және синхрондық типтеріне мәдениеттанулық талдау беру, зерттеу тұғырнамасын нақтылау.
- Аң стилінің пайда болуындағы рәміздік-рәсімдік мағына қисынын негізге алып, оның мәдени негіздері мен өрістеу бағдарларын айқындау.
- Скиф-сақтардың көркемдік тәсілдеріне мәдени-философиялық түсіндірме беру.
- Аң стилінің қазақ қолөнеріндегі, әсіресе ою-өрнектегі нышандарына мәдениеттанулық талдау жасау.
- Өнер туындысының құндылығы мен мәнін суреткер шеберлігі арқылы қарастыру, қазіргі Қазақстандағы аң стилінің орнын анықтау.
Нысан, пән және объект
Объект
Еуразиялық көшпелі мәдениет ареалында қалыптасқан көркемөнер үдерістері; тіршілікті кеңістік пен уақытта бейнелеу стильдері.
Пән
Номадтық мәдени негіздерде қалыптасқан аң стилінің типтік ерекшеліктері, рәміздік мазмұны және қазіргі өнер үшін архетиптік қызметі.
Жұмыстың ғылыми ұстанымы — аң стилін тек көркемдік әдіс ретінде емес, мәдени артефакт және дүниетанымдық код ретінде қарастыру.
Ғылыми жаңалығы
Аң стилін қазіргі Қазақстан қоғамындағы ұлттық сана мен мәдени сабақтастық аясында мәдениеттанулық талдау — отандық әдебиетте осы қырынан алғаш қарастырылатын бағыттардың бірі ретінде ұсынылады.
Нақты тұжырымдар
- Аң стилі бейнелеу өнерінің шеңберінен шығып, табиғатпен үйлесімді тіршілік етудің рәмізіне айналған мәдени артефакт ретінде нақтыланды.
- Кеңістік пен уақытты динамикалық және қайталанбалы таңбалау үлгісі ретінде қызмет атқарғаны; тұлпар, түйе, бұғы және қасқыр, барыс, арыстан тәрізді бейнелермен қатар грифон, аждаһа, самұрық секілді мифтік образдардың бірегей мәнерде көрінгені көрсетілді.
- Номадтық көркем тілдің отырықшы халықтардың бейнелеу формаларына ықпалы дәлелденіп, Ұлы Жібек жолының мәдени ауысулардағы рөлі айқындалды.
Қазіргі өнермен байланыс
- Аң стилінің қазақ қолөнерінде, әсіресе ою-өрнекте айқын із қалдырғаны көрсетіліп, бұл үрдістің еуразиялық көшпелілердегі абстрактылы ойлау стилін жетілдірудегі рөлі туралы ғылыми гипотеза ұсынылды.
- Рационалистік парадигмамен шектелмеген заманауи көркем мәдениетте рәміздік мағынасы терең феномендердің қайта жаңғыру мүмкіндігі негізделді; оның қазақстандық өнердегі жаңа мифтік шығармашылықпен және Ә. Сыдыхановтың таңбалық кескіндемелерімен байланысы атап өтіледі.
Қорғауға ұсынылатын қағидалар
Теориялық тұғырлар
- 1 Аң стилі кескін мен бояудың сезім тудыру шеңберінен шығып, рәміздер арқылы өмір мәні туралы сұрақтарға жетелейтін мәдени тіл ретінде қарастырылады.
- 2 Аң стиліндегі туындылар коммуникация әдісі ретінде адам, қоғам және табиғат қатынастарын нығайтуға қызмет етеді.
- 3 Көркем образдарда шындықпен бірге мәдени дәуірлердің дүниені сезінуі мен тануы да бейнеленеді; өнер мәтін және таңба жүйесі ретінде тарихи дерек тасымалдайтын код қызметін атқарады.
Тарихи-типологиялық пайым
- 4 Ежелгі түркілердің аң стилі әлемді бейнелеудің екі тәсілін қатар дамытты: шынайы (натуралистік) және шартты (ою-өрнектік) түрлер. Натурализм жануар анатомиясы мен қимылды дәл беру арқылы көрінсе, шартты тіл жалпылыққа ұмтылып, абстрактылы ойлауды жетілдіруге ықпал етті.
- 5 Жаһандану үдерістері аясында аң стилі сияқты мәдени архетиптер ұлттық өнердің өзіндік қолтаңбасын сақтауға және оны жаңа заманға үйлесімді бейімдеуге мүмкіндік береді.
Теориялық-әдіснамалық негіздер
Жұмыстың теориялық негізін еуразиялық көшпелілер мәдениетінің ерекшеліктері зерделенген мәдениеттанулық, өнертанулық және философиялық еңбектердегі әдіснамалық қағидалар құрайды. Әдіснамалық негізге аң стилін тарихи тұрғыдан жіктеу мен жүйелеу ұстанымдары алынды.
Зерттеуде ХХ ғасыр мәдениеттануында, өнер тарихы мен философиясында, мәдени антропологияда кең қолданылатын тәсілдер пайдаланылды: герменевтикалық және компаративистикалық талдау, диахрондық және синхрондық қарастыру, модельдеу, типологияландыру және басқа да әдістер.
Мәтіннің архитектоникалық бірлігі логикалық және тарихи талдаудың ішкі байланысын ашуға бағытталып, ұлттық өнер туындыларының тұтастығы мен дәстүр жалғастығына ерекше назар аударылды.
Теориялық және практикалық құндылығы
Зерттеудің теориялық құндылығы — Қазақстан мәдениеттануындағы осы мәселе бойынша жүйелі еңбектер қатарын толықтырып, аң стилінің тарихи-көркем формаларына мәдениеттанулық сипаттама беру арқылы мәдени-философиялық зерттеулерді ынталандыруымен айқындалады.
Ұлттық нақыштағы көркем үлгілерге рәміздік, мағыналық және салыстырмалық түсіндірме беру мәдениеттілік пен өркениеттілікті тәрбиелеу үдерісінде қолдануға мүмкіндік береді.
Қолданыс салалары
- ЖОО-дағы мәдениеттану, философия, эстетика пәндері
- «Қазақ мәдениетінің тарихы» атты арнаулы курс мазмұны
- Дәстүр жалғастығын түсіндіретін әдіснамалық материалдар