Материалды әлемді көркем көрсетудің екінші барысы - нақты өмір сүру формасының таусылмас байлығын білу
1) Музыкалық шығармашылықтың тууы: дыбыс, эмоция, қимыл
Музыкалық шығармашылықтың тарихи қалыптасу үдерісінде туудың (пайда болудың) орны ерекше. Бұл ерекшелік, ең алдымен, дыбыстың табиғилығымен байланысты.
Дыбыстың құндылығы неде?
- Акустикалық қыры: дыбыстың естілуі, кеңістікте таралуы, ортаға (мысалы, ғимаратқа) тәуелділігі.
- Семиотикалық қыры: музыкадағы белгілер, белгілік жүйелер және олардың мән тудыруы.
- Эстетикалық қыры: әсемдік тәжірибесі және көркем шығармашылық заңдылықтары.
- Көркемдік қыры: дыбыстың образ жасау, әсер ету, мағына ұйымдастыру мүмкіндігі.
Екіншіден, музыка дыбысы адамның эмоциялық-рухани өмірімен ерекше тығыз, тікелей байланыста. Сол себепті музыка эстетикасында музыканы «сезімнің стенографиясы», «эмоцияның тілі» деп те атайды. Дегенмен, музыканың пайда болуын талдағанда оны тек табиғат дыбысына немесе адамның «дыбыс тіліне» жай еліктеу деп түсіндіру жеткіліксіз: музыка — еліктеуден кең құбылыс.
Үшіншіден, музыка сөзге тәуелсіз түрде адамның қимыл-қозғалысымен — жүріс-тұрысымен, әрекетімен, дене пластикасымен, бимен — өте тығыз қабысады. Қазіргі көзқараста бұл байланыс дыбыс пен ишараның (ымның) түйісінде туатын эмоциялық процестерді бейнелеудің мүмкіндігі ретінде түсіндіріледі.
2) Өнердің заңдылықтары және музыканың қарым-қатынастағы қызметі
Өнердің ерекшелігі — оның жалпы табиғат заңдылықтарымен байланысында: пластикалық-кеңістік, гравитациялық, тектоникалық (форма мен бөліктер қатынасы) өлшемдерінде. Бұл заңдылықтар шығарманың құрылымында да, оны қабылдау тәсілінде де көрінеді.
Рух мәнін бейнелеу
Бір бағытта өнер рухани мәнді бейнелеудің құралына айналады: адам ішкі әлемін сыртқы пішін арқылы танытады.
Материалды әлемді көркем тану
Екінші бағытта өнер нақты өмір формаларының таусылмас байлығын ашып, әлемді көркем меңгерудің тәжірибесін ұсынады.
Әлемді көркем игерудің маңызды жолдарының бірі — қарама-қарсылық арқылы жүру: сыртқы дүниені ішкі әлеммен келбетеу, материалдылықты рух арқылы ашу. Осы арнада сөз өнері мен музыка қатар қозғалады: олар рухани процесті, эмоционалдықты және ойлауды бейнелейді.
Бейнелеушілік кез келген өнердің мазмұнын айқындайды: рухсыз мазмұн өмір сүрмейді. Сонымен бірге өнер әлемі бейнелеушіліксіз «таза материалдық зат» деңгейінде де кең қолданылады: мұны архитектурада да, музыкада да олардың көркемдік табиғатын түсіндіру барысында байқаймыз.
Музыка қай жерде туады және қалай дамиды?
Музыка адамның қарым-қатынасында — дыбыстау тәжірибесінде — туады және дамиды. Сондықтан дауыс әуенінде фонетикалық механизмдер басым көрінеді: дыбыс күштілігі, тембр, екпін, ырғақтың өзгеруі және т.б.
Музыкалық-интонациялық дыбыстау — қарым-қатынастың ерекше тәсілі: дыбыс бірлігінде уайым бейнеленеді және сол арқылы тыңдаушыға әсер етеді. Осы тұрғыдан музыканың (сондай-ақ әдебиеттің) мазмұны табиғатқа қатынастан гөрі адамның адаммен қатынасын көбірек ашады; бұл — бейнелеу өнерінен елеулі айырма.
ХХ ғасырдың басында психологтар эмоция теориясын «психологияның Золушкасы» деп атаған. Эмоция ой секілді сыртқы әлемді бейнелейді: ол объектілі әрі шынайы, бірақ мақсаты білімді «таза ақпарат» ретінде өндіру емес, бағалау формасында көрінеді — өйткені ол адамның шынайы қатынасын бекітеді.
Адам психикасының белсенділігі — рух — әлемге адамзат қатынасының ерекшелігін бейнелейді. Адам рухының эмоциялық жағы музыканы танудың негізгі нысаны бола отырып, оның астарында субъективті шынайы білім — ой әлемі, идея, адамның өмір туралы толғанысы жатыр. Ал дыбыс тілі бұл мазмұнды объектілі шынайылық ретінде ұйымдастырады.
Музыка бір жағынан интеллектуалдық, философиялық ауқымда ой мазмұнын ашады, екінші жағынан бағдарламалық сипатқа ие болуы мүмкін: онда ойластыру мен бейнелеушілік айқын көрінеді. Тарихи дамуында музыка кейде «таза» түрінде көрінсе, кейде поэзиямен, бимен және актерлік өнермен синтезге түседі.
Синтез және жанрлар кеңістігі
Музыка басқа өнер түрлері сияқты адамның рухани өміріне сіңіп, өзге өнерді тану тәсілдерін де қамтиды. Осы үдерісте оның формалары да қалыптасады: ән, опера, балет, кантата, мюзикл, музыкалық фильм. Бұл қатарда аспаптық жанрлар да өзегін сақтайды; ал кейбір түрлер музыканың ішкі заңдылығына көбірек бағынса, енді біреулері басқа өнердің логикасымен ұқсаса дамиды.
3) Көркем мазмұн: субъектілік, бағалау және идея-бейнелеу
Шындықты көркем меңгеру барысында өнер мазмұны субъектілік, бағалаулық, идея-бейнелеушілік сипаттарымен алға шығады. Бұл қырлар бір-біріне қосылып, ерекше талап қояды: көркем мазмұнды өнер арқылы табу және оның ерекшелігін формаға айналдыру.
Өнер арқылы адам әлемге өз қатынасын көрсетеді: оны эстетикалық және өнегелік тұрғыдан бағалайды, кейде саясатпен немесе діни көзқараспен де ұштастырады. Мұның бәрі — жалпы барлық өнерге тән, бірақ әрқайсысында нақты көркем тәсілдер арқылы жүзеге асатын құбылыс.
Мысал: музыкалық мазмұн «уайыммен» шектелмейді
Мәселен, Шопен этюдтерінің немесе Рахманинов прелюдияларының мазмұны композитордың жеке уайымымен ғана шектелмейді. Ол — процесс ретінде, әлеммен және адаммен қатынастың көркем түрде ұйымдасуы ретінде танылады.
Дереккөз: Каган М.С. (мәтін идеялары бойынша).
Есте сақтайтын түйін
Музыка — дыбыс табиғаты, эмоция және қимыл байланысында туатын, қарым-қатынаста дамитын көркем тіл.
Мағына қалай туады?
Интонация, тембр, ырғақ және екпін эмоциялық бағалауды ұйымдастырып, идеяны бейнелеуге айналдырады.
Өнердің ортақ сипаты
Көркем мазмұн — субъектілік және бағалау арқылы қалыптасып, формада өмір сүреді.