Кәсiби бағытталғандықты құрастырудың ерекшелiктерi туралы қазақша реферат

Эрик Эриксон Фрейд ұсынған дамудың психосексуалдық түсіндірмесін негізге ала отырып, дамудың әлеуметтік қырын айқындайтын теория жасады. Ол жеке биологиялық факторлар мен әлеуметтік-мәдени ортаның ықпалын біртұтас үдеріс ретінде қарастырды.

Эриксонның пайымдауынша, адам өмір бойында сегіз дағдарыс кезеңінен өтеді, олардың әрқайсысы келесі даму мүмкіндіктерін айқындайтын қолайлы немесе қолайсыз нәтижеге алып келеді.

Жетілудің мерзімдік классификациялары туралы ғылыми деректерді отандық психологияда Б. Г. Ананьев жүйеледі. Ол ересек адамның дамуын кезеңдеуге әртүрлі жолдар бар екенін көрсетті.

Жетілу жасына қатысты шекаралар әлеуметтік және биологиялық себептердің кешенімен анықталады және нақты әлеуметтік-экономикалық жағдайларға тәуелді болады. Бұл кезең жастық шақтан соматикалық дамудың аяқталуымен, физикалық және жыныстық жетілудің оңтайлы деңгейіне жетуімен ерекшеленеді.

Зияткерлік қызметтің, әсіресе оның жоғары шығармашылық формаларының адаммен (қарым-қатынаспен) терең байланысы бар. Ананьев парасаттың белсенділігі көбіне адамның қызығушылықтары, қажеттіліктері, мұраттары және идеалдары арқылы айқындалатынын атап көрсеткен.

Ал бұл уәждердің өздері тұлғаның мінездік қасиеттеріне, әлемді қабылдауына, өмірлік тәжірибесіне және дүниетанымына тәуелді қалыптасады.

Жетілу кезеңі көбіне ата-анадан экономикалық тәуелсіздікке өтумен сипатталады. Осы уақытта адам өмір мен қызметтің әртүрлі салаларындағы міндеттерді қатар алып жүреді: қоғамда, жұмыста және отбасында жаңа мәртебе қалыптасады.

Тұлғаның мәртебесі қоғамдық қатынастар мен әлеуметтік күтулер жүйесіне байланысты. Адам өз орнын сезіне отырып, мәртебесін нығайтуға белсенді ұмтылуы мүмкін немесе, керісінше, пассивті түрде қалыптасқан жағдайға бейімделіп қалуы ықтимал.

Жастық кезеңде адамның дербес өмір салты қалыптасып, әлеуметтік белсенділіктің түрлі формаларында кәсіби рөлдерді меңгеру басталады. Орташа жетілу кезеңінде әлеуметтік және кәсіби рөлдердің бекінуі (консолидациясы) күшейеді.

В. Т. Лисовский жас ерекшелігіне байланысты өмірлік жоспарлардың тұлғаның нақты жағдайына және құндылық бағдарларына тәуелді болатынын көрсеткен. 20–25 жас аралығында жоғары білім алу, қызықты жұмыс табу сияқты мақсаттар басым болады. Сонымен бірге болашақ жарды табу, сенімді достар ортасын қалыптастыру және отбасы құру мәселелері өзектене түседі.

Осы кезеңде тұрғын үй жағдайын жақсарту мен материалдық тұрақтылыққа ұмтылыс та күшейеді, өйткені көпшілігі өз отбасын құруға кіріседі.

Е. Ф. Рыбалко 1987 жылы студенттердің тиісті жас топтарында өмірлік жоспарлардың ұқсас құрылымы бар екенін көрсететін зерттеу жүргізген. Бұл бағытта ғылыми еңбек саласындағы құндылық бағдарлар мен уәждерді зерттеу, сондай-ақ әртүрлі кәсіби салалардағы шеберлік мәселесін талдау маңызды орын алады.

Айқын шығармашылық қабілеті бар ғалымдарда зияткерлік жетістіктер көбіне ерекше уәждік құрылыммен сипатталады: оларда зияткерлік қажеттілік өзге уәждердің аясында басым болады.

Д. Пельц пен Ф. Эндрюс өнімділіктегі ауытқуларды мүдделер динамикасымен байланыстырады: кей кезеңдерде себептер қайта құрылып, отбасы мен ата-ана рөлдері уақытша үстем болуы мүмкін. Дегенмен аса ірі ғалымдардың бір бөлігінде ғылыми мүдделер өмір бойы жетекші болып, ғылыми еңбектің бәсеңдеуі қартайған шақта да әрдайым байқала бермейді.

Жетілу кезеңінің ерекше маңызы — адамның өз өмірінің субъектісі ретінде орнығып, білім мен тәжірибені саналы түрде ұйымдастыруға көшуімен байланысты. Балалық шақта орта ықпалы мінез бен қатынастардың бастапқы негіздерін қаласа, ересектікке қарай бұл жүйе бірігіп, тұлғаның тұтас құрылымына айналады.

Сондықтан жетілу кезеңі — кәсіби бағыттылықты, әлеуметтік рөлдерді, қарым-қатынас мәдениетін және дербес жауапкершілікті дамыту үшін ең қолайлы әрі шешуші негіз болатын уақыт.