Қоғамдағы жастар арасындағы стратификация мәселесіе талдау туралы қазақша реферат
Жастар және қоғамдағы стратификация: өзектілігі мен өлшемдері
Жастар — жас ерекшеліктері, әлеуметтік жағдайы және әлеуметтену үдерістері арқылы айқындалатын әлеуметтік-демографиялық топ. Олар қоғам құрылымымен, мәдениетпен және тәрбиелеу институттарымен өзара байланыста қалыптасады. Қазақстан жағдайында жастардың жас шегі жиі 14–25 жас ретінде сипатталса, ресми статистикада 14–29 жас аралығы да кең қолданылады.
Маңызды байқау: жастар саясаты — жас ұрпақты қоғамдық өмірге әлеуметтік ықпалдастырудың негізгі тетіктерінің бірі. Сондықтан жастардың өмір сапасына әсер ететін факторларды (білім, еңбек, тұрғын үй, қауіпсіздік, құндылықтар) жүйелі талдау стратификацияны түсінудің кілті болып саналады.
Демография және әлеуметтік құрылым
2009 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша, Қазақстан халқы құрылымындағы жастардың үлесі 29,2%-ды құрады (4 358 925 адам). Экономикалық тұрғыдан белсенді жастар саны 2 406 775 адам ретінде көрсетілген. Бұл көрсеткіштер жастардың қоғамдағы салмағын ғана емес, еңбек нарығы, білім беру және әлеуметтік қолдау жүйелеріне түсетін жүктемені де аңғартады. Республикада жастар өсіміне қатысты демографиялық үрдіс сақталып, табиғи өсім 6,3% деңгейінде белгіленген.
Жастар — қоғамның бөлігі
Жастарды «шағын жас тобы» ретінде қарастыру олардың қоғамдағы өзгерістерге сезімтал екенін көрсетеді: экономикалық тұрақсыздық, білім сапасы, мәдени нормалардың ауысуы ең алдымен осы топта байқалады.
Стратификацияның көрінісі
Әлеуметтік ресурстарға (жұмыс, табыс, тұрғын үй, білім, байланыс) қолжетімділік тең емес болған жағдайда жастар ішіндегі жіктелу күшейеді және өмір траекториялары әркелкі қалыптасады.
Жастарды алаңдататын проблемалар: сауалнама нәтижелері
2008 жылы жүргізілген әлеуметтік сауалнама жастар санасындағы ең өзекті мәселелерді айқындады. Алдыңғы қатарда сыбайлас жемқорлық және билік органдарында қызмет бабын теріс пайдалану (44,3%), есірткінің таралуы (31,6%), жастар арасындағы қылмыстың өсуі (29,8%) тұр.
Тұрғын үй мәселесі
Сауалға қатысқандардың 45,6%-ы үшін тұрғын үймен қамтамасыз ету — өмірлік маңызды мәселе. Жастардың бір бөлігі жеке меншік тұрғын үй сатып алуға жеткілікті табыс табу мүмкіндіктерін кеңейтуді ұсынады. Сонымен қатар 31,5%-ы жастарды тұрғын үймен қамтамасыз ету бойынша арнайы шаралар қажет екенін айтса, 15,9%-ы ипотекалық кредит беру жүйесін дамытуды маңызды тетік ретінде қарастырады.
Құндылықтар және табысқа жету факторлары
Қоғам түрленген кезеңде қалыпты нормалар, мораль және адамгершілік туралы түсініктер өзгеріске ұшырайды. Осындай жағдайда жастардың «табысқа жету тәсілдері» туралы көзқарасын білу маңызды. Сауалнама нәтижелері бойынша, жастардың 48,3%-ы жақсы білімді табысқа жетудің қажетті алғышарты деп есептейді.
Табыстың негізгі тіректері
- Білім — 48,3%
- Пайдалы байланыстар — 33,5%
- Қаржы — 32,7%
Еңбек, ерік-жігер және кездейсоқтық
- Қажырлы еңбек 29,0%
- Күшті ерік-жігер 17,0%
- «Жағдайдың сәтті келуі» 10,5%
Тәуекелді белгі: қоғам құрылымының түрленуі жастардың шағын бөлігінде құқық пен адамгершілік туралы ұғымдардың өзгеруіне ықпал етуі мүмкін. Сауалнамада жастардың 5,1%-ы табысқа жетудің міндетті шарты ретінде қылмыстық әлеммен байланыстарды атап өткен.
Мүмкіндіктер мен азаматтық кеңістік
Жастардың едәуір бөлігі үшін қоғамдағы мүмкіндіктер де маңызды: жақсы білім мен мамандық алу, саяси көзқарасты еркін білдіру, білікті медициналық көмекке қол жеткізу, шығармашылық қабілеттерді іске асыру және жергілікті деңгейдегі шешімдерге ықпал ету. Сонымен бірге, сауалға қатысушылардың 61,7%-ы өз халқының әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерін еркін сақтай алатынын көрсеткен.
Жұмыспен қамту және еңбек нарығы: стратификацияның «ауыр нүктесі»
Жастар дамуына қатысты ең өзекті мәселенің бірі — жұмыспен қамту және еңбекке орналастыру. Бұл әлеуметтік-экономикалық шиеленіс көңіл күйін күшейтетін фактор ретінде көрінеді. Ресми деректер бойынша, 2004 жылғы жағдаймен 15–29 жас аралығындағы жұмыссыздар саны шамамен 300 мың адамды құрап, жалпы жұмыссыздардың 12,2%-ына тең болған.
Кәсіпкерлік — еңбек нарығын кеңейтудің бір жолы
Жаңа және қосымша жұмыс орындарын құрудың нақты бағыттарының бірі — кәсіпкерлік бастамаларды дамыту. Сауалнамада респонденттердің 50%-ы жастар кәсіпкерлігін дамытуда елеулі проблемалар бар екенін айтса, 25%-ы мұндай проблемалардың болуы мүмкін екенін ғана көрсеткен. Сонымен қатар көптеген жас азамат (35%) мемлекет тарапынан көтермелеу және ынталандыру енгізілсе, жеке бизнесін ұйымдастыруға ниетті екенін білдірген.
Еңбекке орналастыру бойынша өтініштер
ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің деректері бойынша, 2004 жылдың төртінші тоқсанында 63 370 жас адам жұмысқа орналасуға жәрдем сұрап өтініш берген, олардың ішінде 37 273 адам ғана жұмысқа орналасқан.
Қазіргі кезде жастардың экономикалық дамуын және жұмыспен қамтылуын қамтамасыз ету үшін мақсатты жұмыстар жүргізілуде: кәсіпкерлік негіздеріне оқыту, еңбекке орналастыруға жәрдемдесу, жастар ұсынған бизнес-жобаларды сараптау және бағалау, сондай-ақ кешенді әлеуметтік қызметтерді ұйымдастыру. Өңірлерде жұмыспен қамту қызметтері жанынан бос жұмыс орындары туралы деректер базасы тұрақты жаңартылып, сұранысқа ие мамандықтар бойынша даярлау, қайта даярлау және біліктілікті арттыру жүзеге асырылуда.
Білімге қолжетімділік: қамту көрсеткіштері
ЮНИСЕФ-тің «Инноченти» әлеуметтік мониторингі деректері бойынша, Қазақстанда жалпы орта біліммен қамту коэффициенті 31,2%-ға жетеді. Кәсіптік-техникалық (орта арнаулы) біліммен қамту 15–18 жастағылар арасында 23,3%-ды, ал жоғары біліммен қамту 19–24 жастағылар арасында 33,4%-ды құрайды. Бұл көрсеткіштер білім беру жүйесінің ауқымын сипаттағанымен, стратификацияны төмендету үшін сапа, тең қолжетімділік және еңбек нарығымен сәйкестік мәселелерін қатар қарастыру қажет.
Стратификацияның мәдени-діни түсіндірмелері және қорытынды
Кейбір қоғамдарда әлеуметтік жіктелу діни нанымдар мен дәстүрлер арқылы бекітіліп, «жоғары» және «төмен» топтардың араласуына қатаң шектеулер қойылған. Мысалы, драхмалық діни түсініктерде адам «құдай берген тағдырға» мойынсұнып өмір сүруі тиіс деген қағида кездеседі. Мұндай ұстанымдар әлеуметтік мобильділікті шектеудің мәдени негізі ретінде көрінуі мүмкін.
Қорытынды
Әлеуметтік стратификация — кез келген қоғамға тән құбылыс. Әлемдік тәжірибе қоғам мүшелері арасында толық теңдік орнататын эгалитарлық үлгіні тұрақты түрде жүзеге асыру қиын екенін көрсетеді. Сондықтан жастар арасындағы стратификацияны төмендету үшін білім мен еңбекке тең қолжетімділік, тұрғын үй саясаты, қауіпсіздік және жемқорлықпен күрес сияқты бағыттар кешенді түрде жүргізілуі қажет.