Екінші тәсіл

Монополистік бәсеке және оның күшею себептері

Монополистік, жетілмеген бәсеке экономикалық өмірде үнемі кездесіп отырған. Алайда XIX ғасырдың басында монополиялардың пайда болуына байланысты бұл құбылыс айқын шиеленісе түсті. Осы кезеңде капиталдың шоғырлануы күшейіп, акционерлік қоғамдар қалыптасты, ал табиғи, материалдық және қаржы ресурстарын пайдалануға бақылау орнады.

Жарнама арқылы, сондай-ақ қаржылық байланыстар мен тапсырыс арналары арқылы монополиялар сұраныстың қалыптасуына әсер етіп, контрагенттердің мінез-құлқын бағыттай алады.

Анықтама

«Монополия» термині сөзбе-сөз мағынасында тауардың жалғыз сатушысы деген ұғымды білдіреді.

Негізгі көрсеткіштер

Монополиялық баға
Монополиялық пайда

Монополияның табиғи және жасанды түрлері

Егер фирманың қарамағында сирек кездесетін, ұдайы өндірілмейтін ресурстар болса, оның монополистік болмысы табиғи сипат алады. Ал егер фирма ұйымдастырудың әр түрлі әдістерін ұтымды пайдаланып, нарықта үстем жағдайды мақсатты түрде қалыптастырса, мұндай монополиялық болмыс жасанды болады.

XX ғасырға дейін монополиялар салыстырмалы түрде шектеулі салаларда ғана көрініс берді. Кейін монополиялану процестері заңдылыққа айналып, бұл өндірістің ауқымдануымен, бәсекенің күрделенуімен және ұйымдастырушылық бастаманың күшеюімен байланысты болды.

Монополияланудың негізгі формалары

Картельдік келісімдер
Синдикаттау
Біріктіру және жұтып қою
Парасаттылық (джентльмендік) келісімдер
Басқа да келісімдік және ұйымдық тетіктер

Монополистік бәсеке құрылымдарының түрлері

Монопсония

Белгілі бір тауарды сатып алуда жалғыз сатып алушының үстемдігімен сипатталатын нарық құрылымы. Сатып алуды шектеу арқылы сатып алушы сатушылар табысының есебінен монополиялық пайда табуы мүмкін. Монопсония жетілмеген бәсекенің құрамдас бөлігі болып саналады.

Олигопсония

Белгілі бір тауарды сатып алушылардың шағын тобы үстем болатын нарық құрылымы. Олар да сатып алу көлемін шектей отырып, сатушылар табысының есебінен монополиялық пайдаға қол жеткізе алады.

Олигополия

Нарықта бірнеше ірі фирма өндіріс пен сатудың басым бөлігін өз бақылауына алып, көбіне бағалық емес бәсекеге (сапа, сервис, бренд, жарнама) сүйенетін құрылым.

Олигополия жағдайында кездесетін үлгілер:

Бір салалық нарық: бір өнеркәсіп саласында ірі фирмалар әрекет ететін құрылым.
Келісімге келмеген бірнеше ірі жеткізуші бәсекелесетін құрылым.
Өндірістік өзара байланыстар мамандануға сүйеніп, «өндірістік пирамида» тәрізді корпорациялар топтары үстемдік ететін құрылым.

Әдетте «олигополия» термині өте ірі, әртараптандырылған корпорациялар әрекет ететін нарықты сипаттау үшін қолданылады.

Дуополия

Нарықта екі ірі ойыншы үстемдік ететін жағдай. Әрқайсысының шешімі екіншісінің стратегиясына тікелей тәуелді болады.

Билатералдық монополия

Нарықта бір тарапта жалғыз сатушы, екінші тарапта жалғыз сатып алушы басым болған жағдай. Баға мен шарттар көбіне келіссөз нәтижесінде айқындалады.

Өнімнің бәсекеге жарамдылығын бағалау тәсілдері

Өнімнің бәсекеге жарамдылығын бағалауда бірнеше тәсіл қолданылады. Бағалау барысында шығын, сапа, техникалық деңгей және баға секілді өлшемдер салыстырмалы түрде қарастырылады.

1) Тұтынушы шығындарына негізделген тәсіл

Бұл тәсілде негізгі көрсеткіш ретінде өнімді пайдалану кезеңіндегі тұтынушы шығындары алынады: өнімнің барлық нормативтік қызмет ету мерзімі ішіндегі жиынтық шығындар.

2) «Шығын + сапа» өлшемдері арқылы салыстыру

Бұл тәсіл екі өлшемге сүйенеді: өнімнің өзіндік құны (өндіру және сату шығындары) және сапалық деңгейі. Әдетте шығындары төмен, ал сапасы бәсекелестерден жоғары өнімнің бәсекеге жарамдылығы жоғары болады.

3) Техникалық деңгей мен сату бағасын есепке алатын кешенді тәсіл

Бұл тәсіл бәсекелес тауарларды техникалық сипаттамалары және бағасы бойынша салыстыруға негізделеді. Кешенді көрсеткіш мына формуламен беріледі:

КК = ККэ × ККт × ККс

КК: Тауар деңгейінің кешенді көрсеткіші
ККэ: Эстетика-эргономикалық деңгейдің кешенді көрсеткіші
ККт: Техникалық деңгейдің кешенді көрсеткіші
ККс: Көрсеткіштер кешенінің сенімділігі

4) Техникалық және экономикалық параметрлерді қатар салыстыру

Бұл тәсілде бәсекеге жарамдылық деңгейі техникалық та, экономикалық та параметрлер бойынша салыстыру арқылы анықталады. Техникалық параметрлердің ішінен тұтынушы үшін ең маңызды, қызықтыратын көрсеткіштерге басымдық беріледі.

Қорытынды

Республикада жүріп жатқан нарыққа көшу сапа және өнімнің бәсекеге жарамдылығы мәселесіне жаңаша қарауға мәжбүр етеді. Бәсекелестік нарықтың дамуы ерте ме, кеш пе, өнім сапасының серпінін және жалпы деңгейін арттыруды талап етеді.