Жетісу күйшілік мектебі туралы қазақша реферат

Жетісу күйшілік мектебінің тарихи-мәдени кеңістігі

Жетісу — қазақ тарихының талай тарауы таңбаланған, ел тағдыры шешілген кезеңдерде саяси-әлеуметтік қысым мен сыртқы ықпалға жиі ұшыраған қасиетті өңір. Алатау баурайындағы бұл мекенді қазақ жұрты ежелден-ақ «алты алаштың жерұйығы» деп дәріптеген. Осындай тағдырлы кеңістікте қалыптасқан музыкалық мәдени мұра да айрықша бай: домбыра өнері ұрпақтан ұрпаққа өзіндік нақышпен жалғасып, тұтас бір орындаушылық дәстүрді қалыптастырды.

Музыкалық ерекшелік: шертпе өзегі, аралас даму

Жетісу күйшілік мектебінің өзге мектептерден нақты айырмасын бір-екі белгімен шегелеп айту оңай емес. Себебі бұл мектептің күйлерінде Арқа, Қаратау, Алтай, Сыр өңірлерінің сарындары да араласып кездеседі. Орындаушылықта төкпелетіп тарту да ұшырасады, алайда күйдің дамуы көбіне шертпе шеңберінен алшақтай бермейді.

Нұрғиса Тілендиев мәнері: ортақ үлгінің айқын көрінісі

Жетісу күйлерінің ортақ болмысын аңғартатын жарқын мысалдың бірі — Нұрғиса Тілендиевтің орындаушылық мәнері. Оның репертуарында қоңыр сазды шертпе мен қызу қанды төкпе алма-кезек ауысып отырады. Екі қолдың еркіндігі айрықша, ал әуездік табиғатынан қазақ пен қырғызға ортақ сарындар бірден сезіледі: сезімшілдік пен виртуоздық тәсілдер қабаттасып, тыңдаушыны баурайды.

Нұрғиса бұл дәстүрді атасы Тілендіден, сондай-ақ Жамбыл мен Кененнен үйренгені айтылады. Демек, Жамбыл дәуірінде Жетісу шертпесінің деңгейі биік болғанын осы сабақтастықтың өзі-ақ аңғартады.

Мұраның хатталмауы және кеңестік кезеңнің салқыны

Жетісулық шертпе Жамбыл мен Кенендердің орындауында талай жұртты тәнті еткені тарихтан белгілі. Алайда кеңестік кезеңде бұл дәстүрді дербес мектеп ретінде жүйелі түрде ескеріп, жинақтап-насихаттау кенжеледі. Соның салдарынан ақындығымен қатар күйшілігімен де мәшһүр Жамбыл Жабаев мұрасы дер кезінде таспаға не нотаға толық түсірілмей қалды. Артындағы шәкірті Күшікбайұлы Шаштайдың орындауындағы күйлерді тұтас игеріп, дәстүрлі үлгіде жалғастырып әкеткендер аз болды.

Атаулы өкілдер және аттары аталмай қалған саңлақтар

Жетісу күйін тербеткен талай дарынның есімі зерттеулерде толық қамтылмай қалған тұстар бар. Алашқа әйгілі Байсеркенің шәкірттері — Бердібек Мықтыбайұлы, Қожабек Жапбасов, Сатқынбай Өлмесұлы сынды халық таланттарының ізін жалғаған Қатшыбай Таубаев, Темірбек Ахметов, Әшірәлі Шынғожаев, Тұраш Әбуовтер тек Жетісу мектебінің емес, жалпы шертпе өнерінің ірі тұлғалары ретінде бағалануға лайық.

Осы дәстүрдің бүгінгі көзі тірі жалғастырушыларының бірі ретінде Әбдімомын Желдібаевтың есімі жиі аталады. Кеңестік кезеңде Жетісу күйлерін жеткізген мұрагерлер қатарында аталған өнерпаздардың еңбегі арнайы көрсетіліп, кеңірек құжатталуы қажет еді.

Шатастыру мәселесі: Жетісу, Алтай және Шығыс Түркістан

Зерттеу барысында Жетісу күйлерін Шығыс Қазақстан күйлерімен шатастыру, ара-жігін айқындай алмау жағдайлары да кездеседі. Бұл, көбіне, Шығыс Түркістан күйшілерін зерделеудегі олқылықтармен байланысты. Қытай қазақтарының домбыра тарту машығы Жетісулық дәстүрге жатпайды: ол — Алтайлық мектептің арнасы. Шығыс Түркістан күйшілігінің басында Бейсембі Дөненбайұлы тұрғаны айтылады.

Тілендінің «Аққу» күйіндегі шертпе мен төкпенің алма-кезек ауысу тәсілі қырғыз күйшілерінде (Атай, Тоқтағұл, Қара молда) ертеден бар үрдіспен үндеседі. Қырғыз оркестрлерінің репертуарында «Қазақ күйі» дегенде көбіне Жетісу күйлерінің таңдалып орындалуы да осы жақындықты аңғартады.

Қожеке Назарұлы: жеке орындаушылық салт қалыптастырған тұлға

Жетісу күйшілік мектебінде ерекше орындаушылық салт түзген домбырашының бірі — Қожеке Назарұлы (1823–1881). Оның күйлері Тезек төре дәуірінің куәгері ретінде аталады. Шоқан Уәлихановтың Тезектің ауылында болып, зерттеу жүргізгені туралы деректер кездеседі; Қожекенің ел ішіндегі беделді адам ретінде Тезекпен таныстығы болғаны да айтылады. Қожекенің Біржан мен Сара айтысына араласып, бірқатар күйлерін арнағаны А. Сейдімбек зерттеулерінде ұшырасады (А. Сейдімбек, «Қазақтың күй өнері», Астана, 2002).

Қожеке артына жалпы қазақ күйшілігіне ортақ мол мұра қалдырған біртуар дарын болды. Дегенмен оның күйлерін зерттеу кеш қолға алынды. Ұрпақ жеткізуімен нотаға түскен нұсқалар төлтума қалпын толық сақтады деу қиын. Бұл салада зерттеу мен насихатты қатар көтеріп жүрген ғалым Базаралы Мүптекеевтің еңбегі ерекше: оның ноталық жазбалары арқылы Рақыш Қожекеұлы, Мергенбай Ерденеұлы секілді халық дарындары мәдени қазынамызға қайта оралды.

Ішкі арналар: Шу–Талас мәнері және болашақ зерттеу

Жетісу күйшілік мектебінің ішінде Шу мен Талас өңірінің орындаушылық мәнері жеке арна ретінде дамығаны айтылады. Бұл бағыт — болашақта арнайы әрі терең зерттеуді қажет ететін сала. Жетісу шертпесінің толыққанды игерілмеуінің бір себебі осы ішкі жіктелуге жеткілікті назар аударылмауынан болуы мүмкін.

Аранжировка және оркестрлік тәжірибе

Нұрғиса Тілендиевтің батасын алған шәкірті Қошқарбек Тасбергенов ұстазының күйлерін күйсандық сүйемелімен орындауға лайықтап, сәтті музыкалық аудармалар (переложение) жасады және оларды жеке жинақ етіп шығарды. Күйлерді оркестрге түсіру ісінде Нұрғиса Тілендиевтің еңбегі айрықша аталады. Сондай-ақ дирижерлар Жамағат Темірғалиев пен Самат Мәлімбаевтың оркестрлік тәжірибеге қосқан үлесі ерекше.