Жобаның базалық технологиясы
Бизнес-жоспардың мәні
Бизнес-жоспар — инвестицияны негіздейтін маңызды қорытынды құжаттардың бірі. Ол жоспарланған өнім номенклатурасы мен өндіріс көлемін, өнімді өткізу арналарын және шикізат базасының сипаттамасын, сондай-ақ жер, энергия және еңбек ресурстары туралы мәліметтерді қамтиды.
Сонымен бірге бизнес-жоспар қарастырылып отырған жобаның коммерциялық, бюджеттік және экономикалық тиімділігі туралы тұтас көрініс береді. Ең бастысы — инвестор үшін салынатын қаражаттың тиімділігін дәлелдейді.
Қандай сұрақтарға жауап береді?
- Нені және қанша көлемде өндіреміз?
- Қай нарыққа және қалай шығамыз?
- Қандай ресурстар қажет және олар қайдан алынады?
- Жоба қаншалықты тиімді және тәуекелі қандай?
Неге «қорытынды құжат»?
Себебі ол бизнес туралы шашыраңқы деректерді (нарық, технология, команда, қаржы, тәуекел, әсер) бір логикаға біріктіріп, шешім қабылдауға дайын күйге келтіреді.
Неліктен жоспарлау қажет?
Нарықтық қатынастардың қазіргі даму жағдайы кәсіпорындардан ішкі фирмалық жоспарлауға жаңа тәсіл қолдануды талап етеді. Жоспарлау — болашақта әрекет етуді көздейтін кез келген ұйымға қажет.
Дегенмен жоспарлау өздігінен табысқа кепіл болмайды: жоспар құруы бар кәсіпорындардың да сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Сондықтан жоспарлауға ұтымды, прагматикалық көзқарас қажет.
Жоспарлау — белгілі бір уақыт аралығында болатын оқиғаларды барынша нақты (мүмкіндігінше сандық) сипаттау. Уақыт өте деректер өзгеруі ықтимал, себебі экономикалық орта да өзгеріп отырады. Бірақ бұл жоспарлауды «артық күш-жігер мен уақыт жоғалту» дегенді білдірмейді.
Дұрыс жоспарлаудың практикалық пайдасы
Бизнестің күшті және әлсіз жақтарын көруге көмектеседі.
Сыртқы ортаның ықпалын бағалауға мүмкіндік береді.
Банктер мен инвесторларға инвестицияның пайдалану тиімділігін бақылауды күшейтуге жағдай жасайды.
Мүмкін болатын проблемаларды алдын ала айқындауға көмектеседі.
Бизнес-жоспардың мақсаты мен міндеттері
Бизнес-жоспар — бизнестегі көзделген мақсаттың қағаз жүзіндегі моделі және сол мақсаттарға жету үшін ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін басқару құралы. Жақсы құрастырылған жоспар жоспарланған іс-әрекеттердің айқын схемасы ретінде бизнестің болашақ жай-күйін белгілеуге көмектеседі.
Мақсат — белгілі бір уақыт аралығында қол жеткізуді көздейтін нәтиже. Міндет — сандық және сапалық параметрлермен сипатталатын, берілген мерзім ішінде орындалуға тиіс нақты нәтиже.
Басқармаға көмектесетін негізгі міндеттер
- Болашақ өткізу нарығының сыйымдылығын және даму перспективаларын анықтау.
- Өндіріске қажетті шығындарды бағалап, оларды жоспарланған түсіммен салыстыру арқылы істің табыстылығын айқындау.
- Өнімді өткізудің алдында туындауы мүмкін кедергілерді алдын ала анықтау.
- Өндіріс көлемінің өсуі мен төмендеуін көрсететін бақылау индикаторларын белгілеу.
Сыртқы аудитория жиі қоятын сұрақтар
Сізге қанша ақша қажет?
Қажетті қаржы көлемі есеппен және негіздемемен берілуі керек.
Қаражат қашан керек болады?
Кезең-кезеңімен қаржыландыру кестесі көрсетіледі.
Қаражат не үшін қажет?
Инвестиция бағыттары: жабдық, айналым капиталы, маркетинг, құрылыс және т.б.
Оны қайтара аласыз ба және қашан?
Ақша ағымдары, өтелу мерзімі және тәуекел сценарийлері арқылы дәлелденеді.
Қазақстандағы іскерлік жоспарлаудың ерекшеліктері
Бизнес-жоспар — кәсіпкерлік көлеміне, қызмет ету өрісіне және ұйымдық формасына қарамастан қолданылатын менеджменттің әмбебап құралы. Дегенмен Батыс елдерімен салыстырғанда Қазақстанда іскерлік жоспарлаудың өзіндік ерекшеліктері бар.
Қазақстандық заңнама бойынша көптеген жағдайларда бизнес-жоспарды құру міндетті емес. Осы себепті ол көптеген қазақстандық кәсіпорындар үшін салыстырмалы түрде жаңа құжат болып табылады. Жоспарды әзірлеуге кіріспес бұрын қажетті ақпарат базасын алдын ала жинақтап алу маңызды.
Неге жоспар құру тиімді?
- Кәсіпкердің назарын ұсақ бөлшектерге емес, негізгі факторларға шоғырландырады.
- Жаңа идеяны нақты бағалап, іске асырудың негіздемесін қалыптастырады.
- Қаржыландыру көздерін тартуға және серіктестік орнатуға көмектеседі.
Жоспарсыз басқарудың тәуекелі
Кәсіпорынды жоспарсыз басқару — машинаны құралсыз жөндеумен тең. Жоспар мінсіз болмаса да, оның болуы көбіне дұрыс бағыттан жаңылмауға көмектеседі.
ЮНИДО стандарты бойынша бизнес-жоспар құрылымы
Бизнес-жоспардың құрылымы елге және салаға қарай өзгеруі мүмкін. Алайда халықаралық деңгейде дайындалатын инвестициялық жобаларда ЮНИДО ұсынған стандарттар жиі қолданылады.
Негізгі тараулар
- 1 Жобаның қысқаша сипаттамасы (мақсаттар және бизнес-стратегия; жабдықты жеткізу, орнату және орналастыру мерзімдері).
- 2 Жобаның алғышарттары және идеясы.
- 3 Нарықты талдау және маркетинг тұжырымдамасы (баға белгілеу стратегиясы; сұранысты бағалау).
- 4 Жобаның орналасуы, құрылыс учаскесі және қоршаған орта.
- 5 Техникалық жабдықтау және технология (базалық технология, артықшылықтары мен кемшіліктері).
- 6 Өндірісті ұйымдастыру және басқару (өндірістік процесс, өндіріс көлемі, стандарттар мен технологиялық тәртіп).
- 7 Қаржылық жоспар және инвестиция тиімділігін бағалау (қаржылық бағалау негіздері).
- 8 Жобаның ел экономикасына және экологиясына ықпалын бағалау.
Тараулардың қысқаша мазмұны
1) Жобаның қысқаша сипаттамасы
Бұл бөлімде жобаны ұсынатын компания туралы негізгі мәліметтер беріледі: құрылтайшылар, қызмет бағыттары, заңды тіркелуі мен орналасқан жері, ұйымдық-құқықтық нысаны, жарғылық капиталы және маңызды құрылтай құжаттары.
Сондай-ақ жобаның қатысушылары, іске асыру мерзімі, жалпы құны, қаржыландыру көздері және жүзеге асыру кестесі көрсетіледі.
2) Жобаның алғышарттары және идеясы
Бұл бөлім жобаны іске асыру үшін қажетті алғышарттарды сипаттайды: компанияның ағымдағы және әлеуетті мүмкіндіктері, оларды іске асыру тәсілі және бастаманың логикасы.
Жобаның басты идеясы қысқа әрі түсінікті тұжырымдалуы тиіс. Инвестор үшін бизнес нәтижесі нақты сандық көрсеткіштермен негізделуі маңызды.
3) Нарықты талдау және маркетинг тұжырымдамасы
Бұл бөлім компанияның нарықты қаншалықты жақсы түсінетінін көрсетеді: нарық сыйымдылығы, сұраныс динамикасы, бәсекелестер, баға белгілеу стратегиясы және маркетинг әдістері.
Маркетинг жоспары ішкі ұйымдастыру үшін де, инвесторлармен және серіктестермен келіссөздер кезінде де шешуші құрал болып табылады. Ол жоспарланған нарық үлесін алуға және нақты уақыт ішінде өткізу көлемін қамтамасыз етуге қабілетті екенін дәлелдеуі керек.
4) Орналасу, құрылыс учаскесі және қоршаған орта
Бұл бөлім өндіріс орналасатын жерді таңдаудың негіздемесін береді. Құрылыс ғимараттары мен жер учаскелері қандай өлшемдер бойынша таңдалғаны көрсетіледі.
5) Техникалық жабдықтау және технология
Бұл бөлімде ұсынылатын тауар немесе қызметті өндіру технологиясы мен техникалық сипаттамалары беріледі. Базалық технология, оның артықшылықтары мен шектеулері, сондай-ақ таңдалған жабдықтың параметрлері мен өндірушілері сипатталады.
Құрал-жабдықтың жұмыс режимі және технологиялық желінің ұйымдастырылуы туралы мәліметтер де осы жерде келтіріледі.
6) Өндірісті ұйымдастыру және басқару
Бұл бөлім ұйымдық жоспар мен менеджментті қамтиды: құқықтық қамтамасыз ету, басқару құрылымы, персоналды басқару, бөлімшелердің өзара әрекеттесу тетіктері және іскерлік кесте.
Сонымен қатар өндірістік процестің ерекшеліктері, өндіріс көлемі, дайын өнім стандарттары мен технологиялық тәртіп туралы ақпарат беріледі.
7) Қаржылық жоспар және инвестиция тиімділігін бағалау
Қаржылық жоспарлаудың негізгі міндеті — ағымдағы және ұзақ мерзімді қаржылық ресурстарға қажеттілікті анықтау. Жұмыс компанияның экономикалық әлеуетін бағалаудан басталады: активтер көлемі және оларды қаржыландыру көздері.
Қаржылық жоспарлаудың объектілері: өнім өткізуден түсетін түсім, пайданың қалыптасуы және пайдаланылуы, шығындарды жабу көздері, сондай-ақ бюджетпен, банктермен, сақтандыру және инвестициялық компаниялармен өзара қатынастар.
Жылдық жоспардың табыс бөлігінде жоспарланған пайда, тоқсандық амортизация (тозу) сомасы, мүлікті сатудан түскен түсім сияқты кірістер, ал шығындар бөлігінде салық төлемдері, несие пайыздары, сақтандыру шығындары, таза пайданы қорлануға бөлу және резервтік қорлар көрсетіледі.
8) Жобаның экономикаға және экологияға әсері
Бұл бөлім жобаның ел экономикасына және экологиясына ықпалын негіздейді, сондай-ақ барлық қатысушылар үшін күтілетін пайдаларды сипаттайды. Инвестор үшін жобаны іске асырудан түсетін ұтыс дәлелді түрде көрсетілуі керек.
Егер өндірістің қоршаған ортаға теріс әсері болуы мүмкін болса, оны жою немесе төмендету шаралары және сол шараларды қаржыландыру көлемі осы бөлімде айқындалады.
Қорытынды көзқарас
Бизнес-жоспар — тек құжат емес, басқару шешімдерін нақтылайтын жұмыс құралы. Ол мақсаттарды айқындап, ресурстар мен кезеңдерді жүйелейді, тәуекелдерді алдын ала бағалауға мүмкіндік береді және инвестор үшін жобаның өміршеңдігін дәлелдеудің негізгі негізін қалыптастырады.