Жылына жауын
Патагониялық Анды: климат, мұздану және табиғи кешендер
Патагониялық Андылардың табиғи бейнесін ең алдымен мол әрі біркелкі түсетін жауын-шашын, өте тұрақты және салыстырмалы түрде төмен температуралар анықтайды (мұхит деңгейінде температура, әдетте, нөлден жоғары). Осы жағдайлар материк үшін ерекше ландшафттық белгілерді қалыптастырады: терең эрозиялық тілімденген жер бедері, суы мол өзендердің тығыз желісі, қазіргі мұзданудың кең таралуы, мұздық рельеф пішіндері және қалың ылғалды ормандар.
Негізгі факторлар
- Жауын-шашынның мол әрі тұрақты түсуі
- Температураның бірқалыптылығы және салқындау сипаты
- Батыс желдерінің ылғалды ауа массаларын әкелуі
Нәтижелері
- Суы мол өзендердің қалың жүйесі
- Мұздық пішіндері басым күрделі рельеф
- Ылғалды аралас ормандардың кең таралуы
Жер бедері және биіктік белдеулік
Патагониялық Кордильердің орташа биіктігі шамамен 3000 м, ал ең биік шыңдарының бірі — Сан-Валентина (4058 м). Бұл тау жүйесі Дүниежүзілік мұхиттың оңтүстік бөлігінен ылғал әкелетін өте күшті батыс желдеріне табиғи тосқауыл болып табылады.
Жауын-шашын мен температураның қысқаша сипаты
- Жағалаудағы жауын-шашын
- 2000–3000 мм/жыл
- Беткейлерде
- 6000 мм-ге дейін
- Жауын-шашынды күндер
- 300 күннен аса
- Қаңтарда жағалауда
- 9–14°C
1200–1300 м биіктікте орташа температура 0°C шамасына түсіп, тау беткейлері мәңгі қармен көмкеріледі.
Мұздану: қазіргі көрініс және плейстоцен мұрасы
46°30′ оңтүстік ендікте (солтүстік жарты шардағы Одесса ендігіне сәйкес) мұздықтар кей жерлерде мұхит деңгейіне дейін жетеді. 46°–51°31′ аралығында жалпы ауданы 20 000 км²-ден асатын кең мұз алаптарын негізінен екі ірі мұз қалқаны алып жатыр. Салыстырмалы түрде бұл Кавказдағы барлық мұздану аудандарынан шамамен 10 есе, ал Альпіден 5 есе артық көрсеткіш ретінде беріледі.
Плейстоцен кезеңіндегі өзгерістер
- Патагониялық Андылардың едәуір бөлігі мұз жамылғысының астында болған.
- Мұз қысымы Бойлық аңғарды мұхит деңгейіне дейін ойып, кейін ол тізбекті бұғаздар мен каналдарға айналған.
- Жартылай батқан Жағалық Кордильер аралдар тізбегіне бөлшектенген.
- Ескі мұздық аңғарларға фьордтардың енуі күшейген.
Терең өзен аңғарлары мен мұздықтардың тілімденуі тектоникалық әлсіз аймақтармен сәйкес келіп, жер бедерінің бөлшектенуін одан әрі жеңілдеткен.
Геологиялық құрылым және сейсмикалық белсенділік
Патагониялық Кордильердің кристалдық және метаморфтық жыныстары сансыз жарылымдармен бөлшектеніп, оқшауланған массивтер түзеді. Солтүстікте, Антарктида құрылымымен байланысатын аймақта (Патагония Кордильері аралдар доғасынан әрі Грейам жерінің қабаттарына жалғасады) Анд жүйесіне түйіскен тұстарда қазіргі заманғы қозғалыстар ерекше айқын байқалады. Сондықтан мұнда жер сілкіністері жиі болып, көптеген жанартаулар орналасқан: Яте, Минчимавидо, Корковадо және басқалары.
Өзен-көл жүйелері және мұздықпен қоректену
Суы мол өзендер жауын-шашынмен де, мұздықтармен де қоректенеді. Олардың бастаулары Патагония Кордильерін көлденең кесіп өтіп, көптеген ірі көлдер арқылы ағады: Буэнос-Айрес, Сан-Мартина және басқалары. Көлдердің шығыс бөліктерінде мореналық үйінділер табиғи бөгет қызметін атқарып, сол арқылы мұхитаралық суайрық өтеді. Кейбір көлдерге мұздықтардың ұштары (тілдері) әлі де түседі.
Климаттың жұмсақтығы және орман жамылғысы
Патагониялық Андыларда жаз салыстырмалы түрде салқын болса да, қыс аса қатал емес: шілдедегі орташа температура солтүстікте шамамен 7,5°C, ал оңтүстікте 3°C-қа дейін төмендейді. Жылдық температуралық амплитуда үлкен емес, орташа айлық температуралардың айырмасы шамамен 8°C құрайды.
Осындай ылғалды әрі салыстырмалы жұмсақ климат қалың аралас ормандардың дамуына қолайлы жағдай жасайды. Мұнда қылқанжапырақты және жалпақжапырақты, соның ішінде мәңгіжасыл түрлер кең таралған.