Қазақша рефераттар

Экономикалық және әскери күш - қуаты толысып, мәдениеті өркендеген кезеңде

Алтын Орда: қалыптасуы, кеңеюі және тарихи маңызы

Алтын Орда (1243–1503) — орта ғасырларда Шыңғыс хан империясының құрамында Дешті Қыпшақ аумағында құрылған түрік мемлекеті. XIII–XIV ғасырларда оның экономикалық және әскери қуаты артып, мәдениеті өркендеді. Осы кезеңде мемлекет аумағы 10 млн км²-ден асты.

Бату хан тұсындағы жорықтар мен аумақтық кеңею

Жошы ұлысының билеушісі Бату (Батый) ханның тұсында (1227–1255) Алтын Орданың құрамына Ресейдің еуропалық өңірі, Балтық теңізінің шығысындағы өлкелер, Польша, Мажарстан, Бұлғарстан, Солтүстік Кавказ, Хорезм, Шығыс және Батыс Дешті Қыпшақ кірді (1236–1242).

Орта Азия қыпшақтарының қарсылығы жойылғаннан кейін Бату әскерлері бірқатар ірі қалаларды басып алды:

  • Мәскеу (1238)
  • Киев (1240)
  • Краков (1241)
  • Бреслау (1241)
  • Будапешт (1241)

Жорықтардың нәтижесінде Орталық Еуропа, Тракия өңірі, сондай-ақ Австрия, Чехия және Словакия бағындырылды.

Бату хан кезінде астана Еділ бойындағы Сарай қаласы болды (1243). Кейін орталық Берке сарайына — Сарай әл-Жадидке көшірілді.

Берке хан кезеңі және түркілену үдерісі

Берке хан билік еткен жылдары (1257–1266) Шыңғыс хан ұрпақтары мен олармен бірге келген әскерлер арасында мұсылман дінін қабылдау үдерісі күшейді. Уақыт өте келе олар жергілікті түркі халықтарының әдет-ғұрпы мен тұрмыс-салтына бейімделіп, араласып кетті.

Мемлекеттік құрылым: ұлыстар, Құрылтай және басқару жүйесі

Алтын Орда аумағы Ақ Орда, Шағатай ұлысы, Шайбани ұлысы секілді аймақтарға, ал олар өз кезегінде жекелеген иеліктерге бөлінді. Ұлыс иеліктері Шыңғыс хан әулетіне мұрагерлік жолмен берілді, кейде мемлекет алдындағы еңбегі үшін де үлестірілді.

Құрылтайдың рөлі

Маңызды мемлекеттік мәселелерді шешу үшін жалпы империялық жиналыс — Құрылтай (хурилтай) шақырылды. Онда ханды жариялау және салтанатты түрде таққа отырғызу рәсімдері өткізілді.

Мөңке қайтыс болғаннан кейін (1259) жалпы моңғолдық құрылтайлар шақырылмайтын болды. Ибн Баттутаның деректеріне қарағанда, Шыңғыс әулеті мен әскери-көшпелі ақсүйектердің ұлыстық құрылтайлары жыл сайын өткізіліп отырған. Мұндай жиындардың басты мақсаты — өзара қақтығыстарға жол бермеу (мысалы, 1269 жылғы Талас құрылтайы, 1309 жылғы құрылтай).

Құқықтық негіз: Иаса

Мемлекетті басқару мен көшпелі өмір нормаларын жаңа жағдайға бейімдеген заңдар мен ережелер жиынтығы Шыңғыс ханның жосығы — Иаса арқылы реттелді. Иаса түпнұсқа күйінде сақталмаған; ол туралы үзінділер мен қысқаша мазмұндар ғана белгілі.

Иаса қаулылары жайлы мәліметтер Ала әд-Дин Ата Мәлік Жуайни еңбектерінде және XV ғасырдағы араб тарихшысы Макризи жазбаларында кездеседі. Иаса құрамындағы дәстүрлі ғұрып нормалары кейін қазақтардың «Жеті жарғысының» кейбір ережелеріне ықпал етті.

Лауазымдар мен әкімшілік тетіктер

  • Бектербегі — әскери істерді басқарды.
  • Уәзір — азаматтық істерге жауапты болды.
  • Даруғалар — салық жинаумен айналысты.
  • Басқақтар — жергілікті халықты әскери бақылауда ұстады.

Қазақстан аумағы және Жошы ұлысының ішкі бөлінісі

Қазақстан аумағы моңғолдың үш ұлысының құрамына кірді: далалық бөліктің басым бөлігі Жошы ұлысына, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан Шағатай ұлысына, ал Жетісудың солтүстік-шығыс бөлігі Үгедей ұлысына қарады.

Бату тұсында Жошы ұлысы оң және сол қанат болып екі мемлекеттік орталыққа бөлінді. Оң қанат Бату мен оның мұрагерлеріне тиесілі болса, Қазақстанның кең байтақ аумақтарын қамтыған сол қанат Жошының үлкен ұлы Орда Еженге тиді.

Дербестену және мемлекет қуатының артуы

Алтын Орда Бату мен Берке хандар тұсында Шыңғыс хан империясының орталығына және ондағы Ұлы құрылтайға шартты түрде тәуелді болғанымен, Мөңке-Темір (1266–1280) кезінде империядан бөлініп, дербестікке қол жеткізді.

Кейін Туда-Мөңке (1280–1287), Төле-Бұқа (1287–1291), Тоқты (1292–1312), Өзбек (1312–1342), Жәнібек (1342–1357) хандар тұсында мемлекет қуаты күшейе түсті.

Халық құрамы және «Қыпшақ мемлекеті» атауы

Орда халқы кейін қазақ халқының құрамына енген қыпшақ, қоңырат, керей, адай, арғын, уақ, найман, қаңлы тайпаларынан, сондай-ақ Еділ бұлғарларынан, ежелгі хазар ұрпақтарынан, армяндардан, славяндардан, гректерден құралды.

Қыпшақ және басқа түрік тайпаларының ел басқару мен әскери істе атқарған рөлі басым болғандықтан, Алтын Орда кейбір шығыс және батыс деректерінде «Қыпшақ мемлекеті» деп аталды.

Сауда, дипломатия және мәдени ықпал

Алтын Орданың құрылуы сауда мен халықаралық қатынастардың дамуына, сондай-ақ орталықтанған билік идеясының кеңеюіне мүмкіндік берген біртұтас саяси жүйенің қалыптасуына ықпал етті. Алтын Орда орыс мемлекеттілігінің қалыптасуына да белгілі дәрежеде әсер етті.

Моңғол ақсүйектері түркі тайпаларымен, әсіресе мәдениеті салыстырмалы түрде жоғары дамыған қыпшақтармен араласып, сіңісіп кетті. Алтын Орда Анадолы, Сирия, Египет және басқа да шығыс елдерімен сауда байланысын орнатып, елшіліктер алмасып отырды. Осы себепті ол Ұлы Жібек жолының маңызды тармақтарының біріне айналды.

XIII ғасырдың бірінші жартысы мен XIV ғасырдың бірінші жартысында орнаған тығыз байланыстар туралы К. Босворт Орда мәдениеті белгілі бір мұсылмандық-жерортатеңіздік сипатқа ие болғанын жазады.

1312 жылы Өзбек хан Ал…