Шығарушы банктің бағалы қағаздарын тіркеу
Банктің жарғылық капиталы: мәні және құрылымы
Банктің жарғылық капиталы акционерлік капитал деп аталады, өйткені ол банктің меншікті бағалы қағаздарын шығару арқылы қалыптасады. Жарғылық капиталдың көлемі акция иелері — акционерлердің, қатысушылардың салымдары есебінен жиналады және ол заңды әрі жеке тұлғалардың толық салымдарынан құралады.
Акционерлік банктер жарғылық капиталды қалыптастыру және көбейту үшін жай және артықшылығы бар акцияларды шығарады. Меншікті капитал құрамында жарғылық капитал айтарлықтай үлеске ие.
Жарғылық капиталдың негізгі құрамдас бөліктері
- Жай акциялар
- Артықшылығы бар акциялар
- Артық капитал (акцияның нарықтық/курстық бағасы мен оның бастапқы бағасы арасындағы айырма)
- Бөлінбеген табыс
Акция және акционердің құқықтары
Акционерлік коммерциялық банктің акциясы — оның иесінің банктің жарғылық капиталындағы үлесін, дивиденд алуға құқығын, сондай-ақ банкті басқаруға қатысу құқығын куәландыратын бағалы қағаз.
Жай акция
- Акционерлер жиналысы белгілеген мөлшерде дивиденд алу.
- Банк таратылған жағдайда банк мүлкінің бір бөлігін алу.
- Дауыс беру қағидасы: «бір акция — бір дауыс». Әдетте акциялар бірдей номиналдық (бастапқы) құнға ие болуы тиіс.
Артықшылығы бар акция
- Дивидендтерді бірінші кезекте алу құқығы.
- Банк таратылған жағдайда оның мүлкінен үлес алу құқығы.
Жарғылық капиталды қалыптастыру кезеңдері
- 1 Бағалы қағаздар эмиссиясы проспектісін дайындау және сараптамадан өткізу.
- 2 Бағалы қағаздар эмиссиясын тіркеу.
- 3 Шығарушы банктің бағалы қағаздарын тіркеу.
- 4 Эмиссия проспектісінің қорытындыларын тіркеу және бағалы қағаздарды орналастыру.
Құқықтық және нормативтік реттеу
Қазақстан Республикасында банктің жарғылық капиталын қалыптастыру үдерісі бірқатар заңдар мен нормативтік актілермен реттеледі. Олардың ішінде:
- Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі.
- «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» заң күші бар нормативтік құқықтық акт.
- Акцияларды шығаруды рәсімдеу және заңды күшін жою тәртібі туралы ережелер.
- Акциялар шығару мен орналастыру қорытындылары туралы есепті бекітуге қатысты ҚР Президентінің жарлықтары (соның ішінде 1996 жылғы 29 қарашадағы №141).
- ҚР Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссиясының 1995 жылғы 15 мамырдағы №251 уақытша нұсқауы (эмиссия проспектілерін ҚР Ұлттық банкінде сараптау тәртібі).
- «Бағалы қағаздар нарығы туралы» Қазақстан Республикасының Заңы.
Ұлттық банктегі сараптама қашан жүргізіледі?
Акциялардың эмиссиясын жүргізу кезінде банктер Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінде сараптамадан өтуі тиіс. Бұл талап эмиссия көлеміне, инвесторлар санына және орналастыру тәсіліне қарамастан қолданылады және эмиссия мен орналастыру қорытындылары туралы есепке де қатысты.
- Банк ашылғанда және акциялар құрылтайшылар арасында орналастырылғанда.
- Банкті қайта ұйымдастыру кезінде (қосу, бөлу, біріктіру, оқшаулау, қайта құру).
- Қосымша акция шығару арқылы жарғылық капиталды ұлғайтқанда немесе акцияның номиналдық құнын арттырғанда.
- Капитал мөлшері өзгермей, бірақ акцияның номиналдық құны өзгерген жағдайларда.
- Номиналдық құнды азайту немесе меншікті акциялардың бір бөлігін сатып алу арқылы акциялардың жалпы санын азайту нәтижесінде жарғылық капиталды кеміткенде.
- Облигациялар шығарғанда.
Эмиссия проспектісін сараптамаға ұсыну үшін қажетті құжаттар
- Банк басшысы қол қойған еркін нысандағы өтініш.
- Бұрынғы бағалы қағаз шығарылымдарын тіркеу және оның қорытындылары туралы есеп құжаттарының көшірмелері.
- Жарғыға және құрылтай шартына өзгерістер енгізу туралы өтініш, сондай-ақ нотариалды куәландырылған өзгерістер (болған жағдайда).
- Акция шығару туралы шешім қабылданған акционерлердің жалпы жиналысы хаттамасының көшірмесі (бағалы қағаз түрі: құжатты немесе құжатсыз көрсетіледі), әрі жарғылық капиталды қалыптастыру көздері.
- Өкілетті орган бекіткен нысан бойынша жасалған эмиссия проспектісі (3 дана).
- Соңғы қаржы жылындағы табыс пен шығын туралы есеп және баланстың сенімділігін растайтын аудит есебінің көшірмесі (лицензиясы бар аудитор/аудиторлық ұйым).
- Құрылтайшылар мен акционерлердің соңғы қаржы жылындағы балансы және табыс пен шығын туралы есебі; сондай-ақ бірінші басшы мен бас бухгалтер қол қойған, ұйым мөрімен расталған соңғы есептік күндегі есеп.
Қайта ұйымдастыру жағдайындағы қосымша құжаттар
- Қосылу/бірігу кезінде — өткізу-қабылдау актілерінің көшірмелері, қосылу туралы шарттар, заңды тәртіппен рәсімделген шоғырландырылған баланс.
- Бөлу/оқшаулау кезінде — бөліну балансы.
- Қайта құру кезінде — өткізу-қабылдау актісі және жаңа құрылған банктің тіркелген күнгі балансы.
Ұлттық банктің теріс қорытынды беру себептері
- Ұсынылған құжаттардың заң талаптарына сәйкес келмеуі.
- Эмиссия проспектісіндегі мәліметтердің эмитенттің нақты қаржылық жағдайына сәйкес келмеуі.
- Ұлттық банктің келісімінен өтпеген басшы қызметкерлердің болуы (директорлар кеңесінің төрағасы, басқарма төрағасы, бас бухгалтер).
- Салымшылар мен кредиторлардың мүддесін қорғау үшін белгіленген пруденциялық нормативтерді бұзуға әкелетін жарғылық капиталды азайту туралы шешімнің қабылдануы.
- Құрылтайшылар мен акционерлердің қаржылық жағдайының нашар болуы.
Эмиссия проспектісі бойынша оң қорытынды беруден бас тарту туралы Ұлттық банктің мәліметі банкке жазбаша түрде жеткізіледі.
Акция шығарылымын тіркеу және қосымша эмиссия
Шығарушы банктің бағалы қағаздарды әрбір шығаруы орналастыру тәсіліне тәуелсіз түрде эмиссия проспектісін дайындауға және оны сараптамадан өткізуге әкеледі. Алғашқы шығарылымды тіркеудің негізі ретінде банкті құруға Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің рұқсаты қабылдануы мүмкін.
Жекелеген банк операцияларын жүзеге асыратын банктер мен ұйымдар шығарылымды тіркеу кезінде өкілетті органға Ұлттық банкте сараптамадан өткен және аудиторлық қорытындымен расталған қосымша шығару проспектісін ұсынады.
Қосымша акция шығаруға қажетті құжаттар
- Өтініш.
- Қосымша акция шығару туралы жалпы жиналыс шешімі бар хаттама (көшірме).
- Заңды тұлғаны мемлекеттік қайта тіркеу туралы куәліктің көшірмесі.
- Жарғылық капитал көлемі өзгергенін көрсететін статистикалық карточка көшірмесі.
- Нотариалды расталған жарғының көшірмесі (өзгерістермен) немесе жарғыға өзгерістер енгізу туралы шешім хаттамасы (көшірме).
- Құрылтай құжаттарына өзгерістер енгізілген күннен бастап бір ай мерзімде тіркеуші органға хабарлама жіберілгенін растайтын құжат (қайта тіркеуден өтпеген жағдайда).
- Әр акция түрінің үлгілері (шығару құжаттамасы нысанында) — 2 дана.
- Тәуелсіз тіркеушімен келісімшарт көшірмесі және маманның біліктілік куәлігі көшірмесі бар акционерлер тізілімін жүргізу туралы ішкі құжат (атаулы акциялар кезінде, бұрын бекітілмесе немесе өзгерістер болса).
- Бағалы қағаздармен операцияларға салық төленгенін растайтын төлем құжаттарының көшірмелері.
- Бухгалтерлік баланстар тігілген эмиссия проспектілері (шығару шарттары) — 2 дана.
- Аудиторлық қорытынды.
- Алдыңғы шығарылымның мемлекеттік тіркелуі туралы куәліктің көшірмесі.
- Тіркеуші берген, 5%-дан жоғары үлеске ие акционерлер тізімінен үзінді.
Бағалы қағаздарды орналастыру тәсілдері
Шығарушы банк бағалы қағаздарды тек эмиссия жарияланып, проспект тіркелгеннен кейін ғана орналастыра алады. Банктік тәжірибеде орналастырудың бірнеше тәсілі қолданылады:
- Акцияларды материалдық құндылықтармен, материалдық емес активтермен, сондай-ақ үшінші тұлғалар шығарған және нарықтық сипатқа ие бағалы қағаздармен төлеу. Акционерлер өздері шығарған бағалы қағаздармен төлеуге құқылы емес.
- Белгілі бір акция санын сатып алушымен келісілген негізде теңгеге немесе шетел валютасына сату. Бұл жағдайда банк бағалы қағаздар нарығындағы делдал қызметін пайдалана алады; делдалдар қызметі брокерлік және дилерлік лицензиялау қағидаларымен реттеледі (1997 жылғы 4 наурыздағы №293 қаулы).
- Акционерлер арасында тиісті мөлшерде акция бөлу арқылы банктің басқа меншікті қаражатын капиталға айналдыру (мысалы, бөлінбеген табысты немесе дивидендтерді капиталдандыру).
- Банктің бұрын шығарған айырбасталатын акцияларын акцияларға айырбастау.
Орналастыру қорытындылары және төлемнің расталуы
Бағалы қағаздарды орналастырғаннан кейін шығарушы банк нәтижелерді талдап, эмиссия бойынша есеп жасайды. Есепке банк басқармасының төрағасы мен бас бухгалтер қол қояды, банк мөрімен бекітіледі және тіркеуші органға ұсынылады.
Бағалы қағаздарды өкілетті органда тіркеуге ұсынғанға дейін нақты орналастыру нәтижелері туралы есеп Қазақстан Республикасының Ұлттық банкімен бекітілуі тиіс.
Акциялардың төленгенін растайтын құжаттар
- Ұлттық банктегі шығарушы банктің жинақтау шотына ақша түскенін растайтын төлем құжаттарының көшірмелері.
- Банк басшысы мен бас бухгалтер қол қойған және мөрмен расталған, жарғылық капиталдың тиісті бөлігінің ақша қаражатымен төленгені туралы банк анықтамасы.
- Мүліктік салымдар енгізілгенін растайтын қабылдау-өткізу актілері және өзге де құжаттар.
- Жарғылық капиталды қалыптастыру туралы аудиторлық қорытынды.
Бағалы қағаздарды шығару және нақты орналастырылған бағалы қағаздардың құны туралы қорытындылар есебі тіркелгеннен кейін, өкілетті орган төлемге түскен акция қаражатын пайдалануға қойылған шектеулерді алып тастауға және оларды жарғылық капитал құрамына енгізуге рұқсат береді.