Қазақша рефераттар

Қылмыстың әкімшілік құқық бұзушылықтан, азаматтық және тәртіптік қылықтардан айырмашылықтары туралы қазақша реферат

Қылмыс — құқық бұзушылықтың ең ауыр түрі. Сондықтан оны әкімшілік құқық бұзушылықтан, азаматтық құқық бұзушылықтан және тәртіптік қылықтардан нақты ажыратып қарастыру қажет.

Құқық теориясында «қоғамдық қауіптілік» ұғымының табиғаты жөнінде бірыңғай пікір жоқ: бірқатар ғалымдар қоғамдық қауіптілік кез келген құқық бұзушылыққа тән қасиет десе, басқалары оны тек қылмысқа ғана тән белгі ретінде қарастырады. Дегенмен, қылмыс пен қылықтың (әкімшілік немесе тәртіптік) қоғамдық қауіптілігі бір мағынаны білдірмейді.

Негізгі идея

Қылмыс та, өзге құқық бұзушылықтар да қоғамға белгілі бір дәрежеде зиян келтіреді. Алайда қылмыстың зияндылығы мен қоғамдық қауіптілік деңгейі жоғары, соған сәйкес қылмыс жасаған адамның қауіптілік дәрежесі де едәуір болады.

Әкімшілік құқық бұзушылық, тәртіптік қылық және азаматтық деликт

Әкімшілік құқық бұзушылық

ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 28-бабына сәйкес, әкімшілік құқық бұзушылық (қылық) — заңмен әкімшілік жауапкершілік көзделген кінәлі әрекет (әрекет немесе әрекетсіздік).

Ол да жеке адамға, қоғамға немесе мемлекетке зиян келтіруі мүмкін, бірақ қоғамдық қауіптілігі (зияндылығы) қылмысқа қарағанда төмен.

Тәртіптік қылық

Тәртіптік қылық — нормативтік актілермен және құзыретті лауазымды адамдардың өкімімен тәртіптік жаза қолдану қатерімен тыйым салынатын мемлекеттік немесе қызметтік тәртіпті бұзу.

Азаматтық құқық бұзушылық (деликт)

Азаматтық деликт көбіне мүліктік қатынастарды бұзумен байланыстырылады және, әдетте, айыппұл салу немесе келтірілген шығынның орнын толтыру міндетін жүктеу қатерімен сипатталады.

Қылмысты басқа құқық бұзушылықтардан ажыратудың негізгі белгілері

  • Объектісі бойынша: қылмыстың объектісі ұғымы кеңірек; кейбір қылмыстар өзге құқық бұзушылықтар қол сұға алмайтын қатынастарға бағытталады (мысалы, адамның өмірі, мемлекеттің қауіпсіздік негіздері).
  • Қоғамдық қауіптілік дәрежесі бойынша: қылмыс қоғамға анағұрлым жоғары деңгейде зиян келтіреді; шекара көбіне зардаптың ауырлығымен айқындалады.
  • Заңға қайшылық түрі бойынша: қылмыс әрдайым қылмыстық заңмен тыйым салынады; өзге құқық бұзушылықтар әкімшілік, азаматтық, отбасылық, еңбек құқық нормаларын және заңға тәуелді нормативтік актілерді бұзуы мүмкін.
  • Жазалануға жататындығы бойынша: қылмыстық санкциялар ең қатаң шараларды қамтиды; қылмыстық жазаның құқықтық салдары — соттылық. Басқа құқық бұзушылықтар, әдетте, соттылық салдарын туындатпайды.

Қоғамдық қауіптілік деңгейі: шекара қалай белгіленеді?

Қылмысты басқа құқық бұзушылықтардан шектегенде заңшығарушы көбіне Қылмыстық кодекстің Ерекше бөліміндегі баптарда қылмыстық зардаптарды сипаттайтын белгілерді нақтылап көрсетеді. Яғни, бір әрекет зардаптың ауырлығына қарай қылмыс ретінде де, әкімшілік құқық бұзушылық ретінде де бағалануы мүмкін.

Экологиялық талаптарды бұзу мысалы

Мысалы, экологиялық талаптарды бұзу үшін қылмыстық жауаптылық қолдану, әдетте, қоршаған ортаның едәуір ластануы, адамның денсаулығына зиян келуі, жануарлар немесе өсімдіктер дүниесінің жаппай құрып кетуі сияқты ауыр зардаптардың болуын талап етеді.

Жол қозғалысы ережелерін бұзу мысалы

Көлік құралдарын жүргізушінің жол қозғалысы және көлік құралдарын пайдалану ережелерін бұзуы қылмыстық жауаптылыққа әкелуі үшін, әдетте, денсаулыққа ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтірілуі сияқты зардаптар болуы қажет. Егер зардап жеңілірек болса, жауаптылық әкімшілік тәртіппен қолданылуы мүмкін.

Сот практикасына сілтеме (жалпы қағида)

Жоғары соттың тиісті түсіндірмелерінде кейбір әрекеттерде қылмыстық жазаланушылық белгілері болмаған жағдайда, олар үшін қылмыстық емес, әкімшілік жауаптылық қолданылатыны көрсетіледі. Мәселен, есірткілік немесе жүйкеге әсер ететін заттарды өткізу мақсатынсыз заңсыз сатып алу, сақтау немесе тасымалдау жағдайларында қылмыстық құрам белгілері жоқ деп танылып, әкімшілік жауаптылық қолданылатын жағдайлар кездеседі.

Бір объектіге қол сұққанда: қылмыс пен әкімшілік құқық бұзушылықты ажырату

Тәжірибеде ажырату мәселесі көбіне бір объектіге қол сұғатын әрекеттерді бағалағанда туындайды. Мысалы, жол қозғалысы ережелерін бұзу нәтижесінде ауыр зардап (денсаулыққа ауыр/орташа ауыр зиян, өлім, екі немесе одан да көп адамның өлімі) орын алса — қылмыстық жауаптылық қарастырылуы мүмкін; ал мұндай зардаптар болмаса — әкімшілік жауаптылық қолданылуы ықтимал. Бұл жағдайдағы өлшемдік негіз — қоғамдық қауіптілік дәрежесі.

Қоғамдық қауіптілік дәрежесін сипаттайтын көрсеткіштер

  • кінәнің нысаны;
  • әрекеттің себебі мен мақсаты;
  • жасалу әдісі, уақыты, орны, жағдайы;
  • қылмыстың сатысы;
  • келтірілген зардаптың ауырлығы.

Зиян мөлшері мен мақсат: құқықтық бағалауды өзгертетін факторлар

Зиянның (немесе мүлік құнының) мөлшері

Қылмыс пен әкімшілік құқық бұзушылықты ажыратуда жиі қолданылатын өлшемнің бірі — келтірілген зиянның мөлшері. Мысалы, бөтен мүлікті ұрлау, алаяқтық жасау, иемденіп алу немесе ысырап ету ұсақ мөлшерде болса, ол кей жағдайларда қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпай, әкімшілік жауаптылыққа жатқызылуы мүмкін.

Қолданыстағы тәсілдердің бірі: ұрланған мүліктің құны белгілі бір межеден (айлық есептік көрсеткішпен өлшенетін шек) аспаса, әрекет «ұсақ-түйек ұрлау» ретінде бағаланып, әкімшілік тәртіп қолданылуы ықтимал.

Мақсат пен ниет

Бірқатар құрамдарда әрекеттің мақсаты (мысалы, пайдакүнемдік немесе өзге жеке мүдде) құқықтық саралауға тікелей әсер етеді. Белгілі бір мақсатпен жасалған іс-әрекет қылмыстық құрамды құрауы мүмкін, ал сол әрекет мақсатсыз жасалса — өзге баппен саралануы немесе жалпы құқық бұзушылық ретінде бағалануы ықтимал.

Сондай-ақ кей жағдайларда бейбіт уақыттағы тәртіптік теріс қылық соғыс уақытында қылмыс ретінде бағалануы мүмкін. Бұл құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілік деңгейі жағдайға қарай өзгеретінін көрсетеді.

Заңға қайшылық пен санкция: ең соңғы шекара

Заңға қайшылықтың түрі

Қылмысқа әрқашан қылмыстық заңмен тыйым салынады. Ал әкімшілік, азаматтық, отбасылық және еңбек салаларындағы құқық бұзушылықтар тек заңдарды ғана емес, сонымен қатар заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерді де бұзуы мүмкін.

Санкцияның сипаты және құқықтық салдары

Қылмыстық-құқықтық санкциялар ең қатаң болып келеді: айыппұлдан бастап бас бостандығынан айыруға дейін, ал кейбір тарихи кезеңдерде — өлім жазасына дейін қамтуы мүмкін. Қылмыстық жазаның маңызды құқықтық салдарының бірі — соттылық.

Әкімшілік, азаматтық және тәртіптік жауаптылық шаралары, әдетте, соттылық сияқты салдарды туындатпайды және мазмұны жағынан қылмыстық жазалаудан жеңілірек болады.