Шежіренің қоғамдағы орны ерекше
Шежіренің қоғамдағы орны
Шежіренің қоғамдағы орны ерекше. Ол тарихымыздың тамыры тереңде жатқанын, ата тарихымыздың бастауы патриархат дәуірінен-ақ байқалатынын танытады. Ең маңыздысы — шежіре үзілмей дамитын, қозғалыс пен динамикадағы тоқтаусыз үдеріс екенін әр буынның жадында жаңғыртып отырады.
Шашыраған жұртты жақындататын көпір
Шежіре шашырап жүрген ағайынның бір-біріне бөтенсінбей, танысып-табысуына мүмкіндік береді. Қарға тамырлы қазақтың «алысы жоқ» екенін, сұрай-сұрай келе тіпті «қарын бөле» шығатынын еске салады. Бұл — туыстық байланысқа ғана емес, қоғамдағы өзара сенім мен жауапкершілікке де қызмет ететін құндылық.
Бөліну үшін емес — тұтастық үшін
Шежіре ұлтты руға, тайпаға, арысқа, жүзге бөлу үшін емес. Керісінше, тұтастықты күшейтуге, туыстықтың ортақ негізін тануға бағытталған. Ол бәріміздің ортақ тіліміз, ортақ дініміз, ортақ діліміз, ортақ Отанымыз, ел-жұртымыз бар екенін айқындайды. Сондықтан шежіренің түпкі мұраты — тірлікке ұйыстыру, бірлікке бастау, ұлттық сананы қалыптастыру.
Жеке түп-тамыр — ұлттың айнасы
Ахмет Байтұрсынов айтқандай, қазақ — «қуғыншы халық»: ол өмір бойы өзін іздейді, ата-бабасын іздейді, кешегісін де, ертеңін де іздейді. Шежіре осы ізденіске жол көрсетеді: әр адамның жоғын табыстырып, ата-бабасының өрлігін, ерлігін, тектілігін танытады. Сонымен бірге жеке мүддені ұлт мүддесіне қабыстырған азаматтық болмысты айқындайды.
Тарих сабағы: жікшілдіктің құны
«Бөлінгенді бөрі жейді. Жүз деп бөлініп жүргендердің жүзі күйсін, жүзі қара атансын», — деген Ғабит Мүсіреповтің сөзі — жікшілдіктің зардабын еске салатын тарих сабағы.
Ахмет Байтұрсынов та ХХ ғасырдың басында-ақ ұлт намысы екі адамның, екі ауылдың немесе екі рудың намысы еместігін айтқан. Демек, шежіре руаралық даралау құралына емес, халықты бір тұтастықта таныстыратын ортақ арқауға айналуы керек.
Ұлттық шежіре қандай болуы керек?
- Шежіре ұлттық сипатта болуы керек: әр адамның шығу тегі арқылы бүкіл қауымды, халықты таныстырып, табыстыруы тиіс.
- Ол бөлудің емес, біріктірудің тілін сөйлеуі керек: ортақ құндылықтарды алға шығаруы қажет.
- Тарихи жадыны сақтауымен қатар, ұрпаққа жауапкершілік мәдениетін дарытуы маңызды.
Шежіре дәстүрі және тарихи бұрмалаулар
Қазақта, моңғолда және «алты алаш» жұртында шежіре көбіне хандар шежіресінен басталады. Шығыс елдеріне ислам дінін таратқан қожалар өздерінің қожалар шежіресін жасаған. Бұл туралы кезінде Сәбит Мұқановтың еңбектерінде арнайы сөз болған.
Ал Кеңес өкіметі тұсында тарих зерттеушілеріміз ақиқатты толық жаза алмай, тоталитарлық жүйенің ыңғайына жығылғаны белгілі. Сол кезеңде қазақтың шыққан тегін бірде моңғолға, бірде жоңғарға телу, немесе арғы түбін ғұн деп Қытайға апару сияқты тұжырымдар жиі айтылды. Алайда мұндай пайымдаулардың көпшілігі шынайы тарихи дәлелге жақындай бермейді.