Мағжанның лирикасы
Мазмұны
Бөлімдер
- Кіріспе 1–3
- I тарау. Мағжанның лирикасы 4–9
- II тарау. Мағжанның әдеби-танымдық эстетикасы 10–31
II тарау тараушалары
- 2.1. Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе жоқ 10–14
- 2.2. «Күңіреніп ойлағанда алаш жайын…» 15–20
- 2.3. Мағжантану: жүріп өткен жол 21–27
- 2.4. Мағжан Жұмабаев туралы 28–31
- Қорытынды 32–33
- Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 34
Ескерту: Бұл мәтін көлемі шамамен 35 бет болатын курстық жұмыс құрылымына негізделген.
Кіріспе
Әдетте Абайды философ ақын, ал Мағжанды лирик ақын дейміз. Сәбит Мұқановтың пайымынша, Абай — ақылдың ақыны да, Мағжан — сезімнің ақыны. Ұлылар ешкімге ұқсамайды: әрқайсысы өзінше бөлек, өзінше дара. Қазақтың осы екі ұлы ақынының айырмасы да, ең алдымен, осы болмысынан аңғарылады: Абайда ой басым болса, Мағжанда сезім басым.
Абай мен Мағжан: лирика табиғаты
Абай әлеуметтік лириканы биікке көтерсе, Мағжан адам жанының тылсым, сиқырлы иірімдерін жырлауда алдына жан салмады. Махаббат — әлем поэзиясындағы мәңгілік тақырыптардың бірі; қазақ өлеңінде ол Абай арқылы жаңаша жаңғырды. «Айттым сәлем, Қаламқас», «Көзімнің қарасы» секілді өлеңдері сүйіспеншілік сезімін асқақ гимнге айналдырды. Ал табиғатынан лирик Мағжан Жұмабаев шығармашылығында махаббат тақырыбы айрықша орын алады: ақынды өз дәуірінде танытқанның бірі — дәл осы махаббат лирикасы.
Жүсіпбек Аймауытовтың пайымы
Ж. Аймауытов Мағжан поэзиясындағы махаббат ұғымын терең психологиялық құбылыс ретінде бағалайды: ақын махаббатқа сенеді, жүрегімен сезеді; махаббатсыз өмірде мағына бар деп білмейді. Оның түсінігінде махаббат — көңілді ашатын, жалынды басатын, жалғыздықта да, зарыққанда да жүрекке ем болатын күш. Бірақ ақын махаббатты әрдайым мәңгілік деп ұқпайды: кейде сезімнің тез сөніп қалуы да мүмкін.
Дереккөз: Мағжан Жұмабаев. Шығармалары. Алматы, 1989. 421-бет.
Махаббат: «тікенек» пен «тәтті у»
Аймауытовтың осы ойлары Мағжанның махаббатты бірде жаралайтын тікенек, бірде елітетін тәтті у ретінде суреттейтін шумақтарымен сабақтас.
Махаббат — бір тікенек,
Жүрекке барып қадалар.
Бақытсыз ғой бұл жүрек,
Тамшылап одан қан ағар.Тез жазылмақ бұл жара,
Бал тілімен сүйсе жар.
Сүймесе жүрек, дариға,
Өлер жүрек, қансырар.Махаббат — бір тәтті у,
Ішер жүрек, болар мас.
Дүниедегі у-шу
Мас жүректі оятпас.
Сілтеме: сол жинақ, 144-бет.
Сезімнің құбылуы
Ақын «Сүйгенім анық» өлеңінде махаббаттың да өзгеретін, құбылатын күйін жырлайды. Лирикалық кейіпкер сүйген сәтінің шынайылығын жоққа шығармайды: ол алдаған да, арбаған да емес — дәл сол мезеттегі сезімнің ақиқаттығына көп жұлдызды куә етеді.
Алдағаным жоқ,
Арбағаным жоқ,
Сен сөзіme, сұлу қыз!
Тап сол сағат
Сүйгенім хақ,
Куә мынау көп жұлдыз!
«Махаббаттан күшті нәрсе жоқ»
Мағжан үшін махаббаттан қуатты нәрсе жоқ: өмірдегі ең қымбат, ең асыл — махаббат. Ол оны тақ пен тәжге де, дүниенің бар байлығына да айырбастамайды. Шын ғашық болудан артық бақыт жоқ; сүйгеніңмен бірге кешкен ләззат — адам ғұмырының жұлдызды шағы, өмірге нәр беретін берекелі мезет.
Сүй, жан сәулем, тағы да сүй, тағы да!
Жылы, тәтті у тарады қаныма.
Бұл ләззаттың бір минутын бермеймін
Патша тағы, бүкіл дүние малына.
Дәстүр сабақтастығы және жаңалық
Сезімді осылайша асқақтата жырлау қазақ поэзиясында бұрын-соңды жиі ұшыраса бермейтін. Мағжан Абайдың «Айттым сәлем, Қаламқас» өлеңіндегі «саған құрбан мал мен бас» деген іңкәрлікті әрі қарай дамытып, махаббаттың құдіретін жан дүниесімен айқара ашады. Абай «махаббатсыз дүние бос, хайуанға оны қосыңдар» десе, Мағжан махаббат патшалық құрған бір күнді махаббатсыз өткен көп күннен артық санайды. Өйткені адам — сезіммен адам.
Сүйіспеншілік сезімдерінсіз адамнан адамдық іс күту қиын: махаббат — адам өмірінің мәні. Ақын кейде ғашығына сауал тастап, бір ғана сүйіп, жалындап күйіп өтудің өзінен мағына іздейді.
Жалындап күйіп,
Бір ғана сүйіп,
Өлсең де болмай ма?
Ақындық шабыттың өзегі
Мағжан түсінігінде махаббат адамды адам қылатын күш қана емес, ақынды ақын қылатын қуат та. Гүл болмаса бұлбұл сайрамайтыны секілді, ғашық болмаған ақын да жырлай алмайды. Шын сүйген ақын ғана шабыттанып, шын жырлай біледі. Сондықтан ол кейде өзін гүлден гүлге қонып, ізденіп ұшатын көбелекке теңейді (мысалы, «Жас сұлуға» өлеңіндегі бейнелеулер).
Мағжан поэзиясындағы махаббат лирикасы
Сүйіспеншілік — Мағжан поэзиясының өзегі: қаны, жаны, бүлкілдеп соғып тұрған жүрегі. Оның «Сүй, жан сәулем», «Төгілген шашы», «Күміс нұрлы ай», «Шолпан», «N-ға», «Сүйгенім анық», «Хор сипатты қарындас», «Жас сұлуға», «Сәуле», «Гүлсім ханымға», «3-ға», «Жұлдызды — жүзік, айды — алқа қып берейін» секілді өлеңдерінде сүйген жанға қатысты адамның сан алуан тылсым сырлары әсем өрнек табады.
Бұл өлеңдердің әрқайсысы — өзінше бір әлем; бірін-бірі қайталамайды. Самалдай есіп, жібектей желпіп, жүректі тербетіп, оқырманды ғажайып күйге бөлейді.