Қазақша рефераттар

Пачкадағы шайға сұраныс пен ұсыныс

Еркін бәсеке және жетілген бәсеке: мәні мен шарттары

Еркін бәсеке жеке меншікке және шаруашылық жүргізудің оқшаулануына негізделеді. Өндірушілер бір-бірімен негізінен нарық арқылы ғана байланысады. Егер жеке фирма өз өнімін өткізуде нарықтағы айырбас жағдайларына іс жүзінде әсер ете алмаса, мұндай жағдай бәсекелік қабілеттің ең жоғары деңгейі саналатын жетілген бәсеке деп аталады.

Жетілген бәсеке нарығының негізгі шарттары

  • Жеке фирманың өндіріс көлемі елеулі емес, сондықтан ол өз тауарының бағасына ықпал ете алмайды.
  • Әр өндіруші сататын тауарлар біртекті болады.
  • Сатып алушылардың баға туралы ақпараты толық болады: біреу бағаны көтерсе, сатып алушыларын жоғалтады.
  • Сатушылар баға туралы келісім жасамайды, әрекеттерін өзара келіспей жеке жүргізеді.
  • Салаға кіру мен шығу ашық болады.

Осындай сату-сатып алу шарттары өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы қатынастарға еркіндік береді. Жетілген бәсеке баға белгілеу механизмі мен тепе-теңдік арқылы экономикалық жүйенің өзін-өзі реттеуіне жағдай жасайды. Нәтижесінде жеке индивидтердің экономикалық табысқа ұмтылған дербес әрекеттері жалпы қоғамдық нәтижелерге жол ашады.

Артықшылықтары

  • Қоғамға қажет тауарларды өндіруде ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
  • Өндіріс жағдайлары тез өзгергенде икемделіп, жедел жауап қайтаруға көмектеседі.
  • Жаңа техника мен технология енгізуге, басқарудың жетілген әдістерін қолдануға, ғылыми-техникалық жетістіктерді тиімді пайдалануға ынталандырады.
  • Сапаны арттыруға және көптүрлі қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағыттайды.

Кемшіліктері

  • Қайта қалпына келмейтін ресурстарды (орман, жануарлар дүниесі, жер, теңіз-мұхит қорлары) сақтауға жеткілікті түрде көмектеспейді.
  • Қоршаған ортаны қорғауға әрдайым ынталандырмайды, теріс сыртқы әсерлер туындатуы мүмкін.
  • Ұжымдық игіліктердің (дамба, жол, қоғамдық көлік) жеткілікті өндірісін қамтамасыз етпейді.
  • Фундаменталды ғылым, жалпы білім беру, қалалық шаруашылықтың бірқатар элементтерін дамытуға толық жағдай жасай бермейді.
  • Еңбек, табыс, демалыс құқықтарына автоматты кепілдік бермейді.
  • Әлеуметтік әділетсіздік пен қоғамның байлар мен кедейлерге жіктелуін тежейтін тетіктері шектеулі.

Нарықтық қатынастар: сұраныс пен ұсыныс заңдары

Нарық қатынастары әрдайым жұп қатынастарға негізделеді: сатушы–сатып алушы және басқа да байланыстар. Бұл байланыс өндіріс пен тұтынудың өзара тәуелділігін сипаттайтын ұсыныс пен сұраныс түрінде көрінеді.

Екі негізгі заң

Сұраныс заңы

Басқа жағдайлар өзгермесе, баға төмендегенде сатып алушы тауарды көбірек алады, ал баға көтерілсе — азырақ алады.

Ұсыныс заңы

Басқа жағдайлар өзгермесе, баға көтерілгенде сатушы көбірек өндіреді және нарыққа көбірек ұсынады, баға төмендегенде — аз ұсынады.

Сұраныс қисығы баға төмендеген сайын сұраныс көлемі өсетінін көрсетеді. Ал нарықтық сұраныс — белгілі бір бағамен сатып алуға дайын барлық сатып алушылардың жиынтық сұранысы.

Мысал: пачкадағы шайға сұраныс пен ұсыныс

Кесте мәндері бастапқы дерекке сүйеніп берілді

Баға Сұраныс Ұсыныс
0 40 0
10 35 10
20 30 20
30 30 30
50 25 25

Баға өскенде сұраныс төмендейді, ал ұсыныс өседі. Графикте DD — сұраныс қисығы, SS — ұсыныс қисығы ретінде белгіленеді. Екі қисықтың қиылысқан E нүктесі нарықтық тепе-теңдікті көрсетеді, ондағы баға — тепе-теңдік баға.

Тепе-теңдіктен ауытқығанда тапшылық немесе артық ұсыныс пайда болады: мысалы, баға 25 болғанда тапшылық, ал баға 70 болғанда артықшылық (артық ұсыныс) туындауы мүмкін. Еркін бәсеке жағдайында нарық бағаның ауытқуы мен ұсынылған көлемнің өзгеруі арқылы сұраныс пен ұсынысты сәйкестендіріп, тепе-теңдікке ұмтылады.

Тепе-теңдіктің түрлері: жалпы және жеке тепе-теңдік

Микродеңгейде тепе-теңдік жалпы және жеке тепе-теңдік болып бөлінеді.

Жалпы тепе-теңдік

Жиынтық қоғамдық өндіріс (тауарлар мен қызметтердің жиынтық ұсынысы) пен тұтынуға бағытталған ұлттық табыс арасындағы сәйкестік. Басқаша айтқанда, халықтың сатып алу қабілеті мен тауарлар және қызметтер ұсынысының өзара үйлесуі.

Жеке тепе-теңдік

Жиынтық өндіріс жеке өндірушілер шығаратын және белгілі әлеуметтік топтарға сатылатын жеке тауарлар топтарынан құралады. Жалпы сәйкестік сақталғанның өзінде, жекелеген тауар топтары бойынша сұраныс пен ұсыныста ауытқулар болуы мүмкін.

Мысалы, ет сатылымының төмендеуі нан сатылымының өсуімен өтелуі ықтимал. Жиынтық сұраныс қоғам құрылымына, өндіріс құрылымына, тұтынушылар талғамына, техниканың даму деңгейіне, сондай-ақ өндірістік құрал-жабдықтар мен тұтыну тауарларына деген сұраныс арақатынасына байланысты бөлшектенеді. Тұтыну тауарларына сұраныстың қалыптасуына отбасы типтері мен әлеуметтік топтардың тұтыну құрылымы да әсер етеді.

Икемділік: баға өзгерісіне сұраныс қалай жауап береді?

Икемділік сұраныс пен бағаның, ұсыныс пен бағаның, сондай-ақ бағалар мен жалақының өзара тәуелділігін сипаттайды. Ол баға өзгерген кезде сұраныс немесе ұсыныс көлемі қаншалықты жылдам және қандай дәрежеде өзгеретінін көрсетеді.

Сұраныстың бағаға байланысты икемділігі (Ed)

Сұраныс көлемінің пайыздық өзгерісінің бағаның пайыздық өзгерісіне қатынасы сұраныстың бағаға байланысты икемділігі немесе икемділік коэффициенті деп аталады:

Ed = %ΔQ / %ΔP

Ed = (ΔQ / Q) / (ΔP / P)

Мұнда Ed — сұраныстың бағаға байланысты икемділік коэффициенті; Q — сұраныс көлемі; P — баға.

Икемділіктің негізгі типтері

Бірлік икемділік (Ed = 1)

Бағаның әрбір 1% өзгерісіне сұраныс көлемі дәл сондай 1% өзгереді.

Ed = 2% / 2% = 1

Икемді сұраныс (Ed > 1)

Сұраныс көлемі бағаға қарағанда жылдамырақ өзгереді.

Ed = 4% / 2% = 2

Икемді емес сұраныс (Ed < 1)

Сұраныс көлемі бағаға қарағанда баяуырақ өзгереді.

Ed = 2% / 4% = 0.5

Өте икемді емес сұраныс (Ed = 0)

Баға қалай өзгерсе де, сұраныс көлемі өзгермейді (мысалы, күнделікті кейбір негізгі тауарлар).

Ed = 0 / 4% = 0

Шексіз икемді сұраныс (Ed = ∞)

Баға өте аз өзгерсе де, сұраныс көлемі шексіз көп өзгеретін жағдай ретінде түсіндіріледі.

Ed = 4% / 0 = ∞

Практикалық қорытындылар

  • Баға төмендегенде сұраныс өссе, бірақ өндірушінің жалпы табысы өзгермесе — сұраныс бірлік икемді (Ed = 1).
  • Баға төмендегенде сұраныс өсіп, жалпы табыс та өссе — сұраныс икемді (Ed > 1).
  • Баға төмендегенде сұраныс өссе де, жалпы табыс төмендесе — сұраныс икемді емес (Ed < 1).

Алмастырушылар және икемділік

Икемділік көбіне өзара алмастырылатын тауарларды тұтыну мүмкіндігімен байланысты. Егер тауардың алмастырушылары көп болса, әдетте баға бойынша сұраныс икемдірек болады. Ал алмастырушылары жоқ тауарларда сұраныс көбіне икемді емес болады.

Егер белгілі бір тауардың бағасы төмендеп, ал оның алмастырушыларының бағасы өзгеріссіз қалса, бұл тауарға сұраныс артады — мұндай жағдайда сұраныс бағаға қатысты икемді болуға бейім.