Ежелгі Вавилон патшалығының қалыптасуы туралы қазақша реферат
Аморейлер дәуірі және Қосөзендегі жаңа саяси карта
ІІІ Ур әулетінің құлдырауынан кейін Қосөзеннің оңтүстігінде аморей тайпалары орнықты. Осы кезеңде аморейлердің екі маңызды мемлекеттік бірлестігі қалыптасты: орталықтары Исин және Ларса қалаларында болды. Исин билігінің әкімшілік дәстүрін көрсететін маңызды дерек ретінде Липит-Иштардың шумер тілінде жазылған заңдары аталады.
Солтүстікке қарай Мари және Эшнуна патшалықтары орналасып, Оңтүстік және Орталық Қосөзенде үстемдік үшін күрес күшейді. Алайда бұл мемлекеттердің ешқайсысы түпкі мақсатқа жете алмады: б.з.д. XIX ғасырдың басында негізі қаланған Вавилон бірте-бірте аймақтық бірігудің өзегіне айналды.
Вавилонның артықшылықтары
- Тигр мен Ефратқа жақын, географиялық тұрғыдан қолайлы орналасу.
- Алдыңғы Азиямен түйісетін негізгі сауда жолдарына жақындық.
- Бәсекелестердің әлсіреуі: Мари мен Эшнуна Ашшурмен күресте қажыды, ал Ларса Элам қысымын сезінді.
Ерте Вавилон патшалығының өрлеуі
Қосөзен тарихында ерте Вавилон патшалығының (б.з.д. 1894–1595) өмір сүруі елеулі дәуірді құрайды. Үш ғасырға жуық уақытта оңтүстік аймақ шаруашылық дамуы мен саяси ықпал тұрғысынан жоғары деңгейге көтерілді. Бұл кезең Вавилонның бұрынғы мәдени жетістіктерді бойына сіңіріп, оларды жаңа мемлекеттік жүйемен ұштастырған уақыты болды.
Алғашында аморейлер тұсындағы елеусіз қала болған Вавилон, біртіндеп ірі сауда, саяси және мәдени орталыққа айналды. Оның ықпалы эллиндік дәуірге дейін сақталып, Қосөзеннің мемлекеттік дәстүріне ұзақ мерзім әсер етті.
Саяси мақсат
Аккадтың ірі орталықтарын бағындыру және ұсақ аморейлік князьдіктермен күресте басымдыққа жету.
Мәдени сабақтастық
Ур, Исин және Ларса дәстүрлеріндегі әкімшілік тәжірибені қабылдап, құқықтық нормалар мен құжат жүргізуді жүйелеу.
Хаммурапи тұсындағы бірігу
Ұзаққа созылған күрестің нәтижесінде Қосөзенді біріктіру үдерісі Хаммурапи патшалығы кезінде (б.з.д. 1792–1750) шешуші кезеңге өтті. Б.з.д. XVIII ғасырдың ортасында Вавилонның ықпалы күшейіп, алдымен Урук пен Исин Вавилонға қосылды да, Шумердің едәуір бөлігі бағындырылды.
Дегенмен оңтүстіктің бір бөлігі эламиттермен байланысы бар Ларса билеушісі Рим-Синнің ықпалында қалды. Солтүстікте Вавилон билігі де бірден орныға қойған жоқ: Хаммурапидің одақтасы Мари патшасы Зимри-Лим болғанымен, саяси ахуал тұрақсыз еді.
Біріктірудің негізгі кезеңдері
- 1 Эшнунаны жеңіп, солтүстік шекараны нығайту.
- 2 Рим-Синді бағындырып, оңтүстікті тұтастандыру.
- 3 Мари мәселесін шешу: қаланы талқандап, Зимри-Лимге қарсы шығу.
- 4 Солтүстікке жорық жасап, Ашшур патшалығын бағындыру.
Ішкі тұрақтылық: қоғам, басқару және құқық
Ежелгі Вавилон патшалығының ішкі тұрақтылығы мен бірлігі жаңа тарихи жағдайлар нәтижесінде қалыптасты. Жергілікті шумер және аккад әулеттері Ур патшалығы тұсында әлсіреп, аморей және эламит жаулаушыларының әсерінен біржола жойылды. Бұдан кейін билік жаңа саяси өзекке сүйенді: аморей тайпаларына, сондай-ақ шумер-аккад қалалық және ауылдық қауымдастықтарына.
Аймақтық айырмашылық та маңызды болды. Аккад оңтүстік Шумерге қарағанда аз зардап шекті: аккад тұрғындарының тілі аморейлерге түсініктірек болды, құдайлар пантеоны мен салт-дәстүрлер жақын келді. Ал Шумер экономикалық байланыстарда Аккадқа тәуелдірек болды.
Әкімшілік сабақтастық
Вавилон патшалары Ур, Исин және Ларса дәстүрлеріндегі басқару тәжірибесіне сүйенді. Құжат айналымында шумерлік терминдер мен формулалар сақталып, құқықтық нормалар біріздендірілді.
Хаммурапи заңдары
Хаммурапи заңдарының бірқатар баптарында Липит-Иштар заңдарымен үндестік байқалады. Сонымен қатар бұл заңдар жаңа институттардың қалыптасуына ықпал етіп, мемлекеттің бақылау механизмдерін күшейтті.
Идеология және Мардук культінің күшеюі
Деспоттық мемлекетті қолдау үшін жаңа идеологиялық жүйе қалыптасты. Бүкіл мемлекетке ортақ патша-құдай бейнесі орнығып, бұл қызметті Вавилон қаласының қамқоршысы Мардук атқарды.
Осылайша жергілікті құдайдың мәртебесі көтеріліп, Мардук жалпы мемлекеттік жоғарғы құдай деңгейіне жетті. Бұл өзгеріс Вавилон билігінің заңдылығын күшейтіп, Қосөзенді біріктіру идеясын діни-мәдени тұрғыдан бекітті.
Түйін
Аморейлер кезеңінде басталған аймақтық бәсеке Вавилонның стратегиялық, экономикалық және саяси артықшылықтарымен ұштасып, Хаммурапи тұсында Қосөзеннің бірігуіне әкелді. Әкімшілік сабақтастық, құқықтық жүйенің нығаюы және Мардук культі ерте Вавилон патшалығының ұзаққа созылған ықпалын қамтамасыз етті.