Бірқатар жас ғалымдар

Зерттеулердің тарихи дамуы

1970-жылдардың басында жеке-дара айырмашылықтар психологиясы практикалық бағыт ретінде нығайып, зерттеулердің бір бөлігі білім беру саласына ауысты. 1970-жылдардың соңы мен 1980-жылдардың басында психологияның қолданбалы жаңа саласы — таланттылар психологиясы — айқындала бастады.

Дж. Гилфорд еңбектері маңызды әлеуметтік-психологиялық құбылысты көрсетті: мектепті аяқтау кезеңінде көптеген дарынды балалар ауыр депрессиялық күйді бастан өткеріп, өз құрбыларынан да, ересектерден де ерекшеленіп қалудан қорқып, дарындылығын жасыруға тырысады. Сондай-ақ мектептерде даралап оқытудың жеткіліксіздігі оларда әділетсіздік пен «дискриминация» сезімін күшейтеді.

Даралап оқыту және халықаралық бастамалар

1970-жылдардың соңына қарай тек жекеменшік емес, мемлекеттік мектептер де даралап оқытуды таңдауға бет бұрды. 1980-жылдардың басында жоғары дарынды балалардың мүмкіндігін дамытуға бағытталған халықаралық ірі жобалар іске аса бастады. АҚШ-та дарынды балалардың көшбасшылығын (лидерлігін) дамытуға арналған арнайы оқу курстары құрылды.

Дарындылық туралы алғашқы түсініктер

Біздің елде 1920–1930-жылдары дарындылықты зерттеудің негізгі нысаны ретінде когнитивті әдістемелер мен диагностика мәселелері қарастырылды. Ал Батыс ғылымында В. Штерн дарындылыққа мынадай анықтама берді: ақыл-ой дарындылығы — ойлауды жаңа талаптарға саналы түрде бағыттай білу және жаңа міндеттер мен өмір жағдайларына бейімделуді қамтамасыз ететін жалпы ақыл-ой икемділігі.

Бұл анықтама дарындылық деңгейлерін саралап бөлуге мүмкіндік берді. Ерте кезеңдерде (ХІV ғасырға дейін) «данышпандық» тек өнерде көрінеді деген түсінік үстем болды; мемлекеттік басқару, әскери іс немесе ғылым өкілдеріне бұл атақ берілмеді. Дегенмен көзқарасты қайта қарастыруға ұмтылыстар ерте басталды.

Аристотель және шығармашылықтың «бақылануы»

Аристотель көркем шығармашылықтың интеллектуалдық іс-әрекетпен байланысын атап өтіп, «ақылдың созерцательдік қызметі» идеясын енгізді. Ол адам іс-әрекетінің түрлерін ажыратуға талпынды және ғылыми әрі көркем шығармашылықты сананың мазмұнды әрекеті ретінде жоғары бағалады.

Сонымен бірге Аристотель шығармашылық үдерісінің мистикалық түсіндірмесін әлсіретіп, оны белгілі бір дәрежеде бақылауға болады деп қарастырды: өнер ережелер мен нормаларға сүйенуі тиіс, ал шығармашылықты үйренуге болады деген талап қойды. Ежелгі грек ойшылдары дарынның «құдайлық» бастауын мойындаса да, тәрбие мен білімнің маңызын да атап өтті, бірақ ортаның рөлін көбіне қосалқы деңгейде түсіндірді.

Хуан Уарте және дифференциалды психологияға ықпал

Жаңа дәуірде дарындылық табиғатын испаниялық дәрігер Хуан Уарте мазмұнды түрде түсіндірді. Ол мемлекеттің дамуын мемлекеттік қызметте ерекше қабілетті адамдарды тиімді пайдаланумен байланыстырды. Оның негізгі мақсаты — кәсіби таңдау үшін қабілеттердің даралық ерекшеліктерін зерттеу — кейін дифференциалды психологияның қалыптасуына елеулі ықпал етті.

Уарте қиял, ес және интеллектті іс-әрекеттің кез келген түрінде көрінетін базалық қабілеттер ретінде бөліп көрсетті. Бұл қабілеттердің көрінуін ол «ми темпераментімен» байланыстырды. Ол әртүрлі мамандықтарға қажет қасиеттерді талдап, қолбасшы, дәрігер, заңгер және басқа кәсіп иелерінің «психологиялық портреттерін» сипаттауға тырысты.

Орталық Азия және Қазақстан ойшылдарының көзқарастары

Жеке тұлғаның қабілеті мен дарындылығы мәселесін Орталық Азия мен Қазақстанның көптеген ғалымдары мен ағартушылары зерттеді. Әл-Хорезми, Ферғани, Әл-Фараби, Ибн Сина, Беруни және басқа ойшылдар философия, логика, жаратылыстану, медицина, психология салаларына ғана емес, жас ұрпақ тәрбиесіне де үлкен үлес қосты.

Әл-Фараби «Бақытқа жету туралы» трактатында этикалық мәселелермен қатар, адамның қабілеттілігіне және оқуды жетілдіруге көмектесетін түрлі тәсілдерді қолдануға назар аударады.

ХІХ ғасыр: қабілет ұғымының ғылыми негізделуі

Ғылымның дифференциациялануына байланысты ХІХ ғасырда психология мен педагогикада адам психологиясы мен қабілеттілігі туралы зерттеулер күшейді. Қабілет түсінігін алғаш жүйелі түрде негіздегендердің бірі — ағылшын психологы Френсис Гальтон. Ол «Таланттың тұқым қуалаушылығы: оның пайда болуы мен заңдылығы» еңбегінде қабілеттердің шығуын әдістемелік тұрғыдан талдап, тұқымқуалаушылық факторына ерекше мән берді.

• Егер адам аса жоғары қабілеттерге ие болмаса, қоғамда жоғары дәрежеге жетуі қиын.
• Жоғары қабілеті бар адамдардың өмірбаянын талдай отырып, қабілеттің әртүрлі деңгейі белгілі бір дәрежеде тұқымқуалаушылыққа сүйенеді.

Вильям Штерн және интеллект диагностикасы

Дифференциалды психологияда адамның жекелігін зерттеу бағытының бастауында В. Штерн тұр. Ол ойлау қабілетін бағалау өлшемдерін іздестіріп, ақыл-ой дарындылығын түсіндіруде екі белгіні ерекше атап өтті: ойлаудың жаңашылдыққа бағытталуы және сыртқы жағдайларға (өмір талаптары, міндеттері) бейімделе алу.

Ақыл-ой дарындылығын диагностикалау үшін тесттер сериялары жасалды (Бине—Симон әдістемесі). Штерн психологиялық теорияда алғаш рет жеке тұлғаның тұтастығы принципіне сүйеніп, қабілет пен дарындылықты психикалық үдерістер мен тұлғалық сапалармен тығыз байланыста қарастырды.

Қазақ ағартушылары: тәрбие, еңбек және орта

ХІХ ғасырда халықтық ағарту үдерісі күшейіп, балаларды жүйелі дамыту мен оқыту қажеттілігі айқындалды. Ы. Алтынсарин табиғи ойлау күнделікті ортаны қамтамасыз етуге ғана жеткілікті екенін, ал баланың көрмегенін танып-білуі үшін білім беру шешуші рөл атқаратынын атап өткен.

Ш. Уәлиханов жеке тұлғаны қалыптастыруда тәрбиенің рөліне тоқталып, ақыл-ой қабілетінің деңгейі көбіне тәрбиеге тәуелді екенін жазды. Ол қазақ халқының табиғи ақылдылығы мен әсерленгіштігін жоғары бағалады.

Абай Құнанбаев адамды қоршаған ортадағы объективті шынайылықтың бір бөлігі ретінде қарастырып, балада туғаннан білімге ұмтылу дарыны болатынын, бірақ ол өсе келе біртіндеп әлсіреуі мүмкін екенін айтты. Оның түсінігінде сана мен ақыл еңбек үдерісінде қалыптасады. Осылайша қазақ ағартушылары қабілеттің туа біткен қыры бар екенін мойындап, сонымен бірге тәрбиенің, еңбектің және ортаның ықпалын шешуші деп таныды.

ХХ ғасыр басы: қазақстандық педагогикалық ойдың дамуы

Қазақстанда ХХ ғасыр басында өмір сүрген қоғамдық қайраткерлер мен педагогтар (Ж. Аймауытов, А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев және басқалар) педагогикалық теорияның дамуына елеулі ықпал етті. Олардың еңбектерінде баланың қызығушылығы мен қабілетінің қалыптасуы, оқу үдерісіндегі орны туралы ойлар тереңдетіледі.

Ж. Аймауытов «Психология және мамандықты таңдау» еңбегінде эксперименталды зерттеулерге сүйеніп, жастарға мамандықты дұрыс таңдауға кеңес береді: кәсіп таңдауда темперамент, қабілет, мінез, ерік сияқты дара сапаларды ескеру қажет.

М. Жұмабаев «Педагогика» кітабында рухани дамуды сипаттай отырып, ақыл-ой, адамгершілік және эстетикалық тәрбиені бөліп көрсетеді. Оның пікірінше, ақыл-ой тәрбиесі интеллектуалды мәдениетті, таным мотивтерін және ой еңбегінің дағдыларын дамытуға бағытталуы тиіс.

Кеңес психологиясы: жүйелік көзқарас және құрылым

Дарындылық теориясының маңызды негіздері кеңес психологтарының еңбектерінде қалыптасты (Л.С. Выготский, Б.Г. Ананьев, В.А. Крутецкий, Н.С. Лейтес, В.М. Теплов және басқалар). Бұл бағыт дарындылыққа интегралды тұлғалық білім ретінде жүйелік көзқарас қалыптастырып, қабілеттердің құрылымдық компоненттерін анықтауға мүмкіндік берді.

1940–1950-жылдары Б.М. Теплов қабілет пен дарындылық мәселесін арнайы зерттеп, күрделі іс-әрекетті табысты орындау үшін тек бір қабілет жеткіліксіз, қабілеттердің белгілі бір үйлесімі қажет екенін дәлелдеді. Ол іс-әрекет табыстылығын қамтамасыз ететін қабілеттердің сапалық байланысын дарындылық деп атады және табиғи нышандардың рөліне ерекше мән берді.

В.А. Крутецкий «қабілет» — нақты психикалық қасиеттер болса, «дарындылық» — сол қабілеттердің өзара байланысы мен бірлігі екенін атап өтті. Сонымен бірге дарындылықты бағалауда қоғамдық-тарихи өзгерістерді және іс-әрекетке қойылатын талаптардың ауысуын ескеру қажеттігін көрсетті.

А.Т. Асмолов және түсіндіру парадигмалары

А.Т. Асмолов дарындылықтың табиғатын түсіндіруде ғылымда үш түрлі көзқарас бар екенін көрсетеді: генетикалық, әлеуметтік және тарихи-эволюциялық (герменевтикалық) парадигма. Біріншісі дарындылықты генетикалық алғышарттармен түсіндіруге бейім болса, екіншісі қоршаған орта факторын басым қояды. Асмоловтың тарихи-эволюциялық ұстанымы генетикалық нышанды жоққа шығармайды, бірақ оны детерминациялайтын жалғыз күш ретінде қарастырмайды; керісінше, дарындылықтың мәдени сипатын алға шығарып, Л.С. Выготскийдің мәдени-тарихи теориясымен үндеседі.

Негізгі ұғымдар: шығармашылық, талант, данышпандық

Бұл ұғымдардың барлығы жеке тұлғаның бағыттылығымен және қабілеттердің өзара байланысқан жүйесімен ұштасады.

Дарындылық: психологиялық қана емес, әлеуметтік құбылыс

Соңғы жылдары өндіріс, мәдениет, өнер салаларында қабілетті және талантты адамдарға деген сұраныстың артуына байланысты дарындылық тақырыбына қызығушылық күшейді. Н.С. Лейтестің редакциясымен шыққан «Дарынды балалар мен жасөспірімдер психологиясы» еңбегінде дарындылық бірдей өмір жағдайында қатарластарымен салыстырғанда оқуға тез бейімделу, үйренуге жоғары қабылдағыштық және шығармашылықтың айқын көрінісі ретінде сипатталады. Бұл — тек ақыл-ой дамуының жоғары деңгейі ғана емес, сонымен бірге тұлғаның дамуына бағытталған талап-мақсаттар мен әлеуметтік мәнді салада нәтижеге жете алу қабілеті.

Интеллект және креативтілік: арақатынас мәселесі

Қазіргі ғылымда интеллект ұғымының бірнеше анықтамасы бар: кең мағынада — барлық танымдық іс-әрекеттер жиынтығы, тар мағынада — адамның ақыл-ой қабілеттіліктері саласын білдіретін жалпылама түсінік. Интеллект адамға қоршаған ортадағы байланыстарды ашуға, өз ойлау үдерістерін түсініп реттеуге, өзгерістерді байқауға және жаңа жағдайларға бейімделуге көмектеседі.

М.А. Холодная пікірінше, ақыл-ой қабілеттілігінің негізінде адамның әлемді түсіндіруіне мүмкіндік беретін ерекше ұйымдасқан даралық тәжірибе жатады. Ал В.Н. Дружинин түрлі авторлардың көзқарастарын талдай отырып, интеллект пен креативтілікті бөлу шартты екенін, креативтілік үшін интеллект белгілі бір деңгейден төмен болмауы қажет екенін, бірақ сонымен қатар оларды салыстырмалы түрде тәуелсіз қабілеттер ретінде қарастыруға болатынын айтады. Осы мәселе бойынша біржақты пікір қалыптаспағанымен, дарынды балалармен жұмыс теориясы мен практикасында оның маңызы өте жоғары.

Дарындылық модельдері: Дж. Рензулли және кейінгі толықтырулар

Дарындылықты түсіндіретін ең ықпалды концепциялардың бірі — америкалық ғалым Дж. Рензуллидің моделі. Ол дарындылықты үш сипаттаманың үйлесімі ретінде қарастырады: орта деңгейден жоғары интеллект, тапсырмаға бағытталған мотивация (бірбеткейлік) және креативтілік. Модельде тәжірибеге негізделген білім (эрудиция) мен қолайлы орта да ескеріледі.

Рензулли концепциясы гуманистік сипатқа ие: ол «потенциал» идеясын алға шығарып, дарындылықты тек тест нәтижелерімен шектемейді. Яғни кем дегенде бір параметр бойынша жоғары көрсеткіш танытқан балаларды да дарынды балалар қатарына жатқызуға болады. Бұл тәсіл модельді тек арнайы бағдарламаларға емес, жалпы білім беру практикасында да қолдануға мүмкіндік береді.

Әдебиеттерде басқа да модельдер кездеседі (К. Торренс, Д. Фельдхьюсен және басқалар), кейбірінде бұл үштік «Мен» тұжырымдамасы мен өзін-өзі бағалау факторларымен толықтырылады. Сондай-ақ бірқатар авторлар дарындылықты статикалық емес, дамып отыратын динамикалық сипаттама ретінде түсіндіреді: ол өзге тұлғалық сапалар сияқты қозғалыста, қалыптасуда болады.

Орта факторы: Ф. Монкстің мультифакторлы моделі

Дарындылықты дамытуға әсер ететін орта факторларын жүйелі түрде енгізген модельдердің бірі — Ф. Монкстің мультифакторлы моделі. Ол Рензуллидің «үш шеңберімен» қатар, микрорта факторларын: отбасы, мектеп, құрбы-құрдастар ықпалын қарастырады.

Интеллект түрлері және жас ерекшелік динамикасы

Ағылшын психологы Г. Айзенк интеллекттің бірнеше түрін ажыратады: биологиялық (ми құрылымы мен қызметіне негізделген), психометриялық (IQ көрсеткіштерімен өлшенетін, тәрбиелеу мен білімге тәуелді) және әлеуметтік (ақпаратты сыни өңдеу, стратегия жасау). Бұл түрлер өзара байланысты болғанымен, әр адамда әртүрлі деңгейде көрінеді.

Интеллекттің дамуы жас ерекшелік динамикасына бағынады (Ж. Пиаже). Ақыл-ой дамуы мектепке дейінгі шақта қарқынды өсіп, кейін қарқыны баяулайды. Я.А. Пономареваның еңбектерінде ішкі әрекет жоспарының қалыптасуы маңызды рөл атқаратыны көрсетіледі: шамамен 12 жасқа қарай бұл құрылымның негізгі дамуы аяқталады.

Дарындылық пен интеллект феноменін анықтауға арналған зерттеулер өте көп. Бұрын интеллектті түсіндіру екі түрлі бағытқа сүйеніп келгені белгілі, алайда бұл мәселеге қатысты талдаулар мен ұстанымдар кейінгі ғылыми дамулармен айтарлықтай кеңейді.