Жарылғап батыр әскердің алдында барлаушы
Байғозы батыр — елдігі мен еркіндігін қорғаған тұлға
Байғозы батыр — қазақ халқының елдігі мен еркіндігін қорғау жолында жоңғар шапқыншылығына қарсы ерлік көрсетіп, иісі қазаққа даңқы кең жайылған қаһармандардың бірі.
Туған жері мен мәңгілік мекені
- Туған өңірі
- Арқадағы Ортау мен Қызылтау аталған сілемді таулар арасы.
- Жерленген жері
- Қарағанды облысы Жаңаарқа және Шет аудандарының жапсарындағы Жаман Сарысу өзенінің бойы.
- Белгісі
- Батырдың бейіті тұрған жер халық арасында «Батыр басы» деп аталады.
Шыққан тегі
Байғозы батыр Орта жүздің ноқта ағасы саналатын Тарақты руынан шыққан. Шежіре деректерінде 12 ата Тарақтының бір тармағы Қыдырдан тарайтыны, одан Қаржау, одан Есенкелді өрбитіні айтылады.
Батырдың шешесі Шолпан — Кіші жүздің жеті руын билеген тархан Есет батырдың (1667–1749) туған қарындасы ретінде көрсетіледі.
Жауынгерлік мектеп: әкеден қалған жол
Тәуке ханның бас батырларының бірі болған Наймантай (сүйегі Ахмет Ясауи кесенесі маңындағы қорымда) ұлы Байғозыны жауынгерлікке өзі баулиды. Әкелі-балалы батырлардың даңқы жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күрес тұсында қатар танылады.
Қолында қамшысы бар айбалтадай,
Батыл бол батыр болсаң Наймантайдай.
Тарақтыда Байғозы — бұл да асқан ер еді,
Ел шетіне жау келсе, «Мен барайын» дер еді.
Шайқастар бел ортасында
Қазақ пен қалмақ жасақтары түйіскен Бұланты, Қарасире, Талқы, Қозымаңырақ, Қалба, Терісаққан, Аңырақай, Хантау, Қызылтау, Ерейментау, Түркістан, Қарқаралы, Ыстықкөл сияқты шайқастарда Байғозы батыр бел ортасында жүріп, ерлік үлгісін көрсеткені айтылады.
Жыр мен зерттеудегі бейне
Батырдың ерліктері туралы оқиғалар Шоқан Уәлиханов пен Мәшһүр Жүсіп Көпеев еңбектерінде, сондай-ақ Жаңақ, Шөже секілді ақын-жыраулардың жыр-толғауларында кездеседі.
Қан майданда шыңдалған Байғозы батыр Абылай ханның ту ұстаушы батырларының бірі болғаны да айтылады.
Ту ұстаған батырды атып түсірген сәт
Шоқан Уәлихановтың XVIII ғасыр батырларына арналған очеркінде Байғозы батырдың Жәнібек, Баян, Жанатай секілді әйгілі ерлермен бірге аталып, ерлігі әсерлі баяндалады. Сол деректерде жас Байғозының жауды барлап, қалмақтың ту ұстаған басшы батырын садақпен атып түсіріп, жаудың бетін қайтарғаны айтылады. Бұл әрекет Абылай хан мен Шақшақ Жәнібек бастаған қазақ қолын ауыр жағдайдан сақтап, күтпеген жеңіске жеткізген.
Хантау жорығы: айла мен ұтымды қимыл
Хантауда бекінген Үсен-Серен атты қалмақ қонтайшысының шапқыншылары Арқадағы қазақ ауылдарын шауып, адамдарын байлап, малын айдап әкетіп, елге тыныштық бермегені туралы әңгімелер тараған. Осы жағдайды жеткізу үшін Байғозы батыр мен Керей Жарылғап батыр Көкшетаудағы Абылай ханға барып, мән-жайды баяндағаны айтылады.
Абылай ханның шешімі
Хантауда қалмақтың күшті қарулы әскері бар екенін ескерген хан: үлкен соғысқа ұластырмай, шағын қолмен орданы тұтқиылдан қамап алудың тиімді екенін айтқан. Қолды дұшпанға сездірмей бастап баруға кімнің лайық екенін сұрағанда, Байғозы батыр өзіне сеніп, бұл міндетті атқаратынын білдіреді.
Жорық барысы
- Абылай хан үш жүз кісілік қолмен Арқадан аттанады.
- Әскер түнде жүріп, күндіз жасырынып тынығады.
- Жарылғап батыр — алдыңғы барлаушы, Байғозы — артқы бақылаушы болады.
- Қол бейқам отырған қалмақ ордасын тұтқиылдан басып қалады.
Нәтижесі
Жорық нәтижесінде айдап әкетілген адамдар мен мал қайтарылып, қонтайшы ханға айыбын өтеп, қызын береді деген дерек айтылады. Екі жақ бұдан былай бір-біріне тиісіп-шаппауға бітім жасап, елге қайтқан.
1743 жыл: Ұлытаудағы жеңіс
Қазақ ордасына «Ұлытауға қалмақтар келді» деген хабар жеткенде, 1743 жылы Байғозы батыр сауытын киіп, қолына шашақты найзасын алып, жасақтармен Ұлытауға аттанып, жауды жеңіп қайтқаны айтылады.
Тарақтыда Байғозы — бұл да асқан ер еді.
Ел шетіне жау келсе, «Мен барайын» дер еді.
Тарихшылар пікірі
Ауызша және жазбаша жеткен тарихи деректерге сүйене отырып, академик Р.Б. Сүлейменов пен тарихшы ғалым Р.В. Мойсеев XVIII ғасырдағы жаулаушылармен күрес барысында ел ішінен Бөгенбай, Малайсары, Жәнібек, Баян, Байғозы, Жанатай, Оразымбет, Тұрсынбай сияқты ержүрек батырлар мен білікті әскербасылардың қалың легі суырылып шыққанын атап көрсетеді ( «Из истории Казахстана XVIII века», Алматы, 1988, 136-б.).
Замандастары мен тағылымы
Байғозы батыр өз дәуірінде Болат, Әбілмәмбет, Әбілқайыр, Абылай сияқты хандарды көріп, Төле, Қазыбек, Едіге, Бұхар секілді би-шешендер мен жыраулардың ұлағатты сөзін тыңдаған; Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек, Жанатай сияқты батырлардан тәлім алған; Керней, Жарылғап, Әлтеке Жидебай, Шаңышқалы Бердіқожа, Шапырашты Наурызбай секілді батырлармен үзеңгілес дос болғаны айтылады.
Ұрпақ сабақтастығы: ел тарихындағы байланыстар
Текті таралымға қатысты деректер
- Батырдың Баяу атты жақын әпкесінен Қанжығалы Бөгенбай батыр туады деген дерек бар.
- Батырдың Шәкі атты немере қызынан әйгілі қобызшы Ықылас Дүкенұлы тарайды делінеді.
- Байғозының өз кіндігінен туған Қойсана есімді қызы — Шұбыртпалы Ағыбай батырдың анасы деген мәлімет айтылады.
Осындай деректер белгілі тұлғалардың өмірімен сабақтасып, елдік тарихтың қызықты да маңызды беттерін аша түседі.
Бүгінгі ұрпақ
Байғозы батырдың ұрпағы өсіп-өніп, бүгінде Қарағанды, Ақмола, Жамбыл және Шымкент өңірлерінде көптеп кездеседі. Солардың бірі — батырдың алтыншы ұрпағы саналатын белгілі жазушы, филология ғылымының докторы Ақселеу Сейдімбек.