Қазақша рефераттар

Міндетті резервтер нормасы туралы қазақша реферат

Міндетті резервтер нормасы және ақша мультипликаторы

Ақша мультипликаторының шамасы міндетті резервтеу нормаларына тікелей тәуелді. Себебі міндетті резервтер несие ресурстарының көзі ретінде пайдаланылмайды, сондай-ақ айналымдағы қолма-қол ақшаның үлес салмағы да мультипликация үдерісін шектейді. Мұны банктерден тыс айналымдағы қолма-қол ақшаның мультипликацияланбайтынымен түсіндіруге болады.

Негізгі анықтама

Міндетті резервтер нормасы — коммерциялық банктің жалпы міндеттемелеріне (немесе тартылған ақшалай қаражат сомасына) қатысты белгіленетін, әрі Орталық банкте міндетті түрде сақталуға тиіс міндетті ақшалай резервтер сомасын айқындайтын норматив.

Бұл норма коммерциялық банктердің клиенттер алдындағы міндеттемелерін тұрақты орындауын қамтамасыз ететін кепіл қорының мөлшерін белгілейді және Орталық банк тарапынан банк жүйесін реттеу құралы ретінде қолданылады.

Ақша базасы, корреспонденттік шоттар және реттеу тетігі

Айналымдағы қолма-қол ақшаның мөлшері банктердің корреспонденттік шоттарындағы қаражат көлеміне байланысты. Сондықтан Ұлттық банк ақша базасын екінші деңгейдегі банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік шоттарындағы қаражатты реттеу арқылы басқаруға ықпал етеді. Бұл ақша-несие саясаты құралдарын қолдану арқылы іске асады.

Назардағы көрсеткіш
Ақша базасы

Банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік шоттарындағы қаражат арқылы өзгеріп отырады.

Оған ықпал ететін нәтиже
Ақша мультипликаторы

Ақша массасының ақша базасына қатынасы арқылы есептеледі және резервтеу нормасына сезімтал.

Ақша мультипликаторының мөлшері екі негізгі факторға байланысты:

  • міндетті резервтеу нормасы (резервтер несиеге айналмайды);
  • қолма-қол ақшаның үлесі (банк жүйесінен тыс ақша мультипликацияланбайды).

Мультипликация қарқындылығы және ақша айналысының жылдамдығы

Ақша мультипликациясының қарқындылығы экономиканың ақша айналысының жылдамдығына әсер етеді: мультипликация коэффициенті неғұрлым жоғары болса, ақша массасы соғұрлым ұлғаяды, ал айналыс жылдамдығы төмендеуі мүмкін.

Экономикадағы ақша айналысының жылдамдығы (банк жүйесі арқылы жүретін төлем жылдамдығымен шатастырмау керек) Ұлттық банкпен тікелей реттелмейді. Дегенмен ол инфляция деңгейіне ықпал етеді және ақша-несие саясаты үшін маңызды индикатор болып саналады.

Жылдамдық төмендесе

Ұзақ мерзімді депозиттердің және ұзақ мерзімді инвестициялық несие салымдарының өсуі байқалады. Бұл жалпы экономикалық тұрақтылық пен ұлттық валютаға сенім болғанда ғана қалыптасады.

Жылдамдық жоғары болса

Ұлттық валютаға сенім әлсірегенін білдіруі мүмкін: қолма-қол ақша үлесі өседі, ұзақ мерзімді жинақтардың үлесі төмендейді, ал шаруашылық субъектілері қаражатын сенімді активтерге ауыстыруға ұмтылады.

Ұлттық банктің ақша-несие саясаты құралдары

ҚР Ұлттық банкі ақша айналысын және инфляция деңгейін реттеу үшін мына құралдарды қолданады:

  • Міндетті резервтер нормасы
    Банктердің өтімділігі мен мультипликация әлеуетін шектейді.
  • Қайта қаржыландыру мөлшерлемесі
    Несие құнына әсер етіп, ақша ұсынысын жанама реттейді.
  • Ашық нарық операциялары
    Өтімділікті сіңіру немесе ұлғайту арқылы ақша базасын өзгертеді.
  • Валюта нарығындағы операциялар
    Өтімділікке және айырбас бағамы арқылы күтулерге ықпал етеді.

Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, міндетті резерв нормасының шамалы ғана өзгеруі ұсынылатын ақша көлемін едәуір құбылта алады. Сондықтан Орталық банк бұл құралды жиі қолдана бермейді.

Норманы шектен тыс көтерудің салдары

Міндетті резерв нормасын тым жоғары деңгейге көтеру іскерлік белсенділікті төмендетеді. Банктер тартылған ресурстарды толық тиімді пайдалана алмайды: несие берілетін салалар қысқарып, айналымдағы ақша массасы азаяды.

Қазақстан тәжірибесінен қысқаша деректер

1993–1996 жылдар аралығындағы өзгерістер
  • 1993 ж. қаңтар – 1994 ж. мамыр: міндетті резерв нормасы 18–20% деңгейінде белгіленді.
  • 1994 ж. мамырдан бастап: теңгедегі және шетел валютасындағы депозиттік міндеттемелер бойынша норма 30%-ға дейін көтерілді.
  • Норманың өзгеруі ақша мультипликаторының 1,61-ден 3,1-ге дейін күрт өсуімен қатар жүрді.
  • 1995 жылы резервтік талаптар нормативі 20%-ға дейін төмендеді, ал 1996 жылдан бастап 15%-ға дейін қысқарды.

Банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік шоттарындағы қаражат шамадан тыс өскен кезеңдерде резервтеудің баламалы тәртібіне көшу мүмкіндігі толық іске аса бермеді: экономикалық нормативтерді орындайтын банктер, әдетте, корреспонденттік шоттағы қаражатты резервтік талаптардан төмен ұстамауға тиіс болды.

Қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің рөлі

Айналымдағы ақша массасын реттеудің тиімді құралдарының бірі — қайта қаржыландырудың пайыздық мөлшерлемесі. Орталық банк осы саясат арқылы коммерциялық банктерге несие береді, ал мөлшерлеме деңгейі нарықтағы несиенің құнына, өтімділікке және ақша ұсынысына ықпал етеді.