Абылай хан туралы қазақша реферат
Абылай хан: тегі мен тарихи орны
Абылай хан (Әбілмансұр) (1711; Ресей деректерінде 1713 — 23 мамыр 1781, Оңтүстік Қазақстан, Арыс өзені жағасы) — қазақ тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткері, қолбасшы және дипломат.
Арғы тегі — Жошы хан. Бергі бабалары Қазақ хандығының негізін қалаған Әз-Жәнібек, одан кейін Еңсегей бойлы Ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан болып жалғасады. Абылай — Жәңгір ханның бесінші ұрпағы ретінде хандық дәстүр мен билік мәдениетінің терең арнасынан шыққан.
Балалық шағы: «Сабалақ» атану себебі
Жәңгір хан дүниеден өтіп, таққа Тәуке хан отырған кезде, Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайыр ханның қолына кетеді. Уәлибақының баласы Абылай жекпе-жекте қайсарлығымен көзге түсіп, «Қанішер Абылай» атанғаны айтылады. Осы Абылайдан Көркем Уәли туады.
Көркем Уәлидің ұлы Әбілмансұр «Ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аштық пен жоқшылықтан жүдеп, шашы өсіп кеткен жасөспірімді көрген Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйе бақтырады. Кейін ол Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады.
Төле бидің тәрбиесінің ықпалы
Төле бидің тәлім-тәрбиесі Әбілмансұрдың дүниетанымын қалыптастырды: ел басқарудың жауапкершілігін, сыртқы қауіп алдында қазақ жұртының бірлік арқылы ғана қорғана алатынын санасына сіңірді. Балалық шағында көрген жұпыны тіршілік те оның ел ісіне ерте араласуына әсер етті.
Жорық жолы және ерлікпен танылуы
Бұқар, Үмбетей жыраулар және ауыз әдебиеті деректеріне қарағанда, Абылай шамамен 20 жасында -ақ қан майданда ерлігімен танылған. Бұқар жыраудың: «Сен жиырмаға жеткен соң, алтын тұғыр үстінде ақ сұңқар құстай түлеп ең…» деуі — осының бір дәлелі.
1730–1733 жылдар аралығындағы бір ірі шайқаста бұрын көпке белгісіз жас жігіт Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, қалмақтың бас батыры Шарышты (кей деректе Қалдан Сереннің жақын туысы немесе күйеу баласы) өлтіреді. Жеңіс сәтінде ол атасы рухын шақырып, «Абылай!» деп ұрандайды. Осы оқиғадан кейін Әбілмансұр Орта жүздің сұлтаны ретінде танылады да, көп ұзамай есімі «Абылай» болып орнығады.
Ел аңыздары мен тарихи жырларда «Сабалақтың» әуелде Бөгенбай жасақтарының құрамында жорықтарға қатысқаны айтылады. Аңырақай шайқасына қатысу-қатыспауына қарамастан, оның 1730–1733 жылдары болған ірі ұрыстарда көзге түскені дау тудырмайды.
Батырлармен тізе қоса күрес
1730–1740 жылдардағы ауыр шайқастарда Абылайдың қолбасшылық қабілеті айқындалды. Бұқар жыраудың «Қалданменен ұрысып, жеті күндей сүрісіп…» деп суреттеуі — сол дәуірдің қанды шындығын танытады. Бұл майдандарда Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Қарақалпақ Қылышбек, Шапырашты Наурызбай сияқты әйгілі батырлар да қатар соғысты. Мұның бәрі Абылайдың жауға қарсы жұртты ұйымдастыра білуін көрсетеді.
Үш жүзді ұйыстыру және билік жүйесі
Уақыт өте келе ел ішіндегі ықпалдың басым бөлігі Абылайдың қолына топтасты. Әз-Тәуке ханның немересі Әбілмәмбет аға хан ретінде кеңесші рөлінде қалып, биліктегі салмағы салыстырмалы түрде шектеледі.
Абылайдың жанында өмір бойы ақыл-кеңес айтып отырған Бұқар жырау Қалқаманұлының «Алтын тақтың үстінде, үш жүздің басын құрадың» деуінде тарихи негіз бар: Абылайдың басты мұраты — алауыздықты тоқтатып, ортақ мүддеге жұмылдыру еді.
Сыртқы саясат: Ресей мен Қытай арасындағы теңгерім
Абылай хан Ресей мен Қытай империяларының арасындағы күрделі геосаяси жағдайда икемді әрі көпвекторлы саясат ұстанды. Қытай әскерлері жоңғарларды жойып, Орта Азия мен Қазақстанға дендей бастаған тұста ол мұсылман елдерінің басын қосуға ұмтылып, Ауған шаһы Ахмад Дурранимен келіссөздер жүргізген. Түркияға елшілік жіберу ниеті де болған.
Қытаймен қатынас біршама жақсара бастаған кезеңде ол орыс бодандығына шектен тыс тәуелді болудан бойын тартып, патша әкімшілігінің шақыруымен хандық белгілерді қабылдау үшін 1779 жылғы қазанда Петропавл бекінісіне барудан бас тартқан.
Шоқан Уәлиханов жазбаларындағы дерек
Шоқан Уәлихановтың мәліметінше, Абылай 1771 жылы хан сайланғанда да орыс шекарасына барып ант бергісі келмеген. Ол өз билігінің негізін халық қалауы мен дәстүрлі легитимділікпен түсіндіріп, «Көктің ұлынан» өкілеті барын алға тартқан.
Пугачев көтерілісі тұсында Абылай 3 мың қолымен «Қасірет белдеуі» (Горькая линия) бойындағы орыс бекіністеріне шабуыл жасағаны айтылады. 1779 жылғы 4 қазанда Орынбор әкімшілігіне жолданған патша жарлығында да Ордадағы Абылай ықпалын әлсірету үшін онымен тайталаса алатын тұлға табу шаралары қарастырылған.
Соңғы жылдары, қазасы және мұрасы
Абылай хан өмірінің көп бөлігін ат үстіндегі жорықпен өткізді. Ол 1781 жылы Арыс өзені жағасында дүниеден өтті. Сүйегі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Иассауи кесенесінің ішінде, Қабырхана мен Ақсарай арасындағы дәлізде жерленген.
Деректер бойынша, Абылайдың 12 әйелінен 30 ұл, 40 қыз қалған. Қазақ халқының тарихи жадында ол қайсар қайраткер, батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде сақталды. Оның есімі тәуелсіздік нышанына, жауынгерлік ұранға айналды.
Әдебиет пен зерттеулердегі бейнесі
Абылайдың асқақ тұлғасы мен саяси парасаты Бұқар, Үмбетей, Шәді төре Жәңгірұлы жырларында, Көпбай Жамантайұлы мен Мәжит Айтбаев дастандарында, сондай-ақ Ілияс Есенберлин, Әбіш Кекілбаев, Қабдеш Жұмаділов сияқты қаламгерлердің шығармаларында кеңінен сомдалды. Оның ішкі және сыртқы саясаты бүгінгі күнге дейін отандық әрі шетелдік ғалымдардың назарын аударып келеді.