Ақылы қызметтер Ақысыз қызметтер
Банк қызметінің мәні және банкинг түсінігі
Банктік операцияларды жүзеге асыру — банктің негізгі қызметі. Банк қызметін клиент мүддесі үшін белгілі бір іс-әрекеттерді орындау ретінде сипаттауға болады. Кез келген банктің қызметінің өзегінде клиенттің қажеттілігін қанағаттандыру қағидасы жатады.
Заңды және жеке тұлғалардың уақытша бос ақшаларын жұмылдырып, оларды капиталға айналдыру арқылы банктер ақшалай табыстар мен жинақтарды салымдар түрінде шоғырландырады. Салымдарда топталған қаражатты ссуда капиталына айналдыру үшін банк қарыз алушыларға несие береді. Қарыз алушылар бұл қаржыны өндірісті ұлғайтуға, тауар сатып алуға және айналымды толықтыруға бағыттайды. Нәтижесінде коммерциялық банктердің көмегімен салымдар капиталға айналады.
Пассивті операциялар
Ресурстарды қалыптастыру: депозиттер тарту, сертификаттарды сату, басқа банктерден несие алу және т.б.
Активті операциялар
Тартылған және меншікті қаражатты орналастыру: несиелеу, валюталық операциялар, бағалы қағаздар және т.б.
Клиентке бағдар
Қызметтердің мазмұны клиенттің қажеттілігіне, тәуекелге және нарық жағдайына қарай өзгеріп отырады.
Дәстүрлі банктік операциялар: үш негізгі тірек
Банктік қызметтерді ең алдымен спецификалық (банктерге ғана тән) және спецификалық емес қызметтер деп бөлуге болады. Банктің табиғатынан туындайтын спецификалық қызметтерге үш операция тобы жатады: депозиттік, несиелік, есеп айырысу операциялары. Осы үш түр жиынтығы дәстүрлі банктік операциялар ретінде қарастырылады.
Депозиттік операциялар
Клиенттердің банкке ақша қаражатын салым ретінде орналастыруымен байланысты. Тарихи тұрғыдан бұл қызмет бағалы заттарды сақтау операциясынан басталып, кейін ақша қаражатын қауіпсіз орналастыру және табыс табу құралына айналды.
Клиент депозитке ақша салғаны үшін банк белгілі бір мөлшерде пайыз төлейді. Депозиттік операциялар коммерциялық банктердің несие ресурстарының едәуір бөлігін қалыптастырады.
Несиелік операциялар
Банктің негізгі операцияларының бірі. Банк активтерінің басым бөлігі несиелеумен байланысты болып, табыстың едәуір үлесін де осы бағыт қамтамасыз етеді.
Дегенмен қазіргі жағдайда инфляция, экономикалық тұрақсыздық және тәуекелдің өсуі банктерді табысты әрі тәуекелі төмендеу өзге операцияларды да (мысалы, валюталық операцияларды) кеңейтуге ынталандырады.
Есеп айырысу операциялары
Қолма-қол және қолма-қолсыз нысанда жүзеге асырылады. Клиент тапсырмасы бойынша банк әртүрлі шоттар ашады және жүргізеді: тауарларды сатып алу-сату, жалақы төлеу, салық аудару, міндетті төлемдер жасау және т.б.
Есеп айырысу барысында банк сатушы мен сатып алушы, кәсіпорын мен бюджет, тұрғындар мен мемлекеттік органдар арасында делдал қызметін атқарады. Бұл үшін құжаттарды өңдеуді жеделдететін заманауи техникалық құралдар пайдаланылады.
Неліктен дәл осы үш операция «банктің белгісі» саналады?
Тәжірибеде белгілі бір мерзімге және пайызға салым қабылдайтын қорлар кездесуі мүмкін, бірақ бұл оларды банкке айналдырмайды. Сол сияқты несие беруді сауда ұйымдары немесе бос қаражаты бар өзге субъектілер де жүзеге асыра алады, алайда олар банк мәртебесін алмайды. Төлемдерді пошта ұйымдары да жүргізе алады, бірақ ол банк болып кетпейді.
Заңи мағынада банк — депозит қабылдайтын, несие беретін және есеп айырысу жүргізетін операцияларды бір мезгілде орындайтын ұйым. Егер осы үш операцияның біреуі орындалмаса, ұйым банк емес, өзге қаржылық институт ретінде қарастырылады.
Қызметтерді жіктеу: тәжірибелік көзқарас
Банктік қызметтерді бірнеше белгі бойынша жіктеуге болады. Бұл жіктеу банктерге өнімдік саясатты құруға, баға белгілеуге және клиент сегменттерін нақтылауға көмектеседі.
Жіктеу белгілері
- Ерекшелігіне қарай: банктерге ғана тән ерекше қызметтер және дәстүрлі қызметтер.
- Субъектілеріне қарай: заңды тұлғаларға және жеке тұлғаларға арналған қызметтер.
- Ресурс әдісіне қарай: активті және пассивті операциялар.
- Төлеміне қарай: ақылы және ақысыз қызметтер.
- Материалдық өнім қозғалысына қарай: тауар қозғалысымен байланысты қызметтер және таза қызметтер.
Ақылы және ақысыз қызметтер туралы маңызды ескерту
Бұл бөлу қандай да бір қызмет түрі толықтай ақылы немесе толықтай ақысыз болады дегенді білдірмейді. Банк нақты жағдайда қандай операция үшін комиссия алу керегін, ал қайсысын комиссиясыз көрсету орынды екенін анықтайды. Кейбір есеп айырысу, депозиттік немесе несиелік операциялар белгілі шарттарда тегін орындалуы мүмкін.
Банктік қызметтердің құнына еңбек сыйымдылығы да әсер етеді: мысалы, қарапайым аударымға қарағанда аккредитив рәсімдеу әдетте күрделірек және қымбатырақ.
Банктік өнімнің ерекшеліктері
Банктік өнім — материалдық зат емес, қызмет түрінде көрінетін нәтиже. Несие мен есеп айырысулар көбіне қолма-қолсыз нысанда, шоттар бойынша жазбалар арқылы іске асады. Сондықтан банктік өнімді артық өндіру, қоймаға жинақтап қою мүмкін емес.
Өндірістік сипаты
Салым қабылдау сияқты қарапайым әрекеттің өзінде өндірістік мағына бар: банк жұмыс істемей тұрған ақша ресурстарын жұмыс істейтін активке айналдырады. Несиелеу де кәсіпорындардың өндірістік және қаржылық дамуын қолдайды.
Нысаны — капитал қозғалысы
Банктік операциялардың объектісі — ақша ағымдары ғана емес, капитал қозғалысы. Бір шоттан екінші шотқа, бір аймақтан екінші аймаққа ірі сомалардың ауысуы экономикадағы қосымша капиталдың қозғалысын көрсетеді.
Несиені капитал ретінде қолдану қағидасы
Қарыз алушы кәсіпорын несие сомасын белгіленген мерзімде қайтарып қана қоймай, оны пайдаланғаны үшін пайыз төлеуге міндетті. Бұл несие қаражаты тұтынуға «жұмсалатын ақша» емес, табыс әкелетін капитал ретінде қолданылуы керек дегенді білдіреді: кәсіпорын қайтарым мен пайызды жабатындай жеткілікті пайда қалыптастыруы тиіс.
Дәстүрлі емес және қосымша операциялар: нарық неге итермелейді?
Банктер орындайтын көптеген операцияларды өзге ұйымдар да көрсете алады: бухгалтерлік көмек, консалтинг, делдалдық қызметтер, сейфтерді жалға беру және т.б. Нарықта бәсеке күшейген сайын банктер жаңа табыс көздерін іздеуге мәжбүр болады. Соның нәтижесінде соңғы жылдары дәстүрлі емес қызметтер қарқынды дами бастады.
Қосымша операциялар
- Валюталық операциялар
- Бағалы қағаздармен операциялар
- Алтынмен, қымбат металдармен және құймалармен операциялар
Қазақстандағы үрдіс: әмбебаптандыру және мамандану
Қазіргі таңда коммерциялық банктер қызметінің әмбебаптануына бейім үрдіс бар: банктер дәстүрлі операциялармен қатар жаңа өнімдерді (карточкалық сервистер, факторинг, лизинг, банкоматтық инфрақұрылым және т.б.) игеруге ұмтылады. Алайда барлық қызметті бірден енгізу әрдайым мүмкін емес: тәжірибе, технология, инфрақұрылым және кадр дайындығы қажет.
Сонымен бірге кез келген банк үшін барлық қызмет түрін ұсыну міндетті емес. Кей жағдайда белгілі бір операцияларға шоғырланып, мамандану шығынды қысқартып, қызмет сапасын арттырып, табыстылықты көтеретін тиімді стратегия болуы мүмкін.
Банктік қызметтердің негізгі қасиеттері
- Запасқа (қоймаға) өндіріп қою мүмкін емес
- Өндірістік сипатқа ие
- Негізгі объектісі — капитал
- Активті және пассивті операцияларды қамтиды
- Тек банктің монополиясы болып табылмайды
- Кей жағдайларда банктік емес операциялар қатарына жақындауы мүмкін
Қазақстандағы коммерциялық банктердің негізгі операциялары
Қазақстан Республикасының банк заңнамасына сәйкес, коммерциялық банктер қаржы, несие және есеп айырысу операцияларының кең ауқымын жүзеге асырады. Төменде кең таралған бағыттар ықшам түрде берілген.
Негізгі банктік операциялар
- Заңды тұлғалардың депозиттерін қабылдау
- Жеке тұлғалардың депозиттерін қабылдау
- Шоттарды ашу және жүргізу, корреспонденттік шоттар, кассалық қызмет көрсету
- Қайтарымдылық, мерзімділік және ақылылық негізінде қысқа және ұзақ мерзімді несие беру
- Инвестициялық жобаларды қаржыландыру
- Өз бағалы қағаздарын шығару (вексель, аккредитив, депозиттік сертификат, акция және т.б.)
- Төлем құжаттары мен бағалы қағаздарды сатып алу, сату, сақтау және өзге операциялар
Қосымша қызметтер
- Кепілдік операциялары: үшінші тұлғалардың міндеттемелерін қамтамасыз ету
- Факторинг: төлем талап ету құқығын (тәуекелмен) сатып алу
- Форфейтинг: борыштық міндеттемені (әдетте вексель арқылы) айналымсыз негізде сатып алу
- Сейфтік қызметтер: сейф жәшіктерін жалға беру, құндылықтарды сақтау
- Сенімгерлік (траст) операциялар: клиент тапсырмасы бойынша қаражатты басқару
- Лизинг: мүлікті жалға беру (меншік құқығын сақтай отырып)
- Кеңес беру және брокерлік қызметтер
Лицензиялау туралы
Банктік операцияларды жүзеге асыру үшін лицензияны Ұлттық банк береді. Арнайы лицензия болған жағдайда коммерциялық банктер валюталық айырбастау операцияларын ұйымдастыру, инкассация және ақша аудару, сондай-ақ тұрғындардың ақшалай салымдарын тарту сияқты қосымша операцияларды да орындай алады.
Банк құру: рұқсат алу және реттеу
Банк ашу — күрделі әрі ұзақ процесс. Ол әр елдің арнайы заңдарымен реттеледі. Қазақстан Республикасында банк құруға рұқсатты Ұлттық банк береді және рұқсат беру кезінде жүргізілетін банк операцияларының шегін белгілейді.
Рұқсат алу үшін әдетте дайындалатын құжаттар
- Банк ашуға рұқсат беру туралы өтініш (қазақ немесе орыс тілінде, өтініш берушінің мекенжайы көрсетіледі)
- Экономикалық негіздеме
- Жаңадан құрылатын банкке қатысты өзге де белгіленген материалдар (толық тізім заңнама талаптарына байланысты нақтыланады)