Оны дүниеге келтірген шумерліктер
Месопотамия өркениеті: адамзат мәдениетінің алғашқы тіректерінің бірі
Месопотамия өркениеті (б.з.б. 3000 – 331) — әлемдегі ең көне өркениеттердің бірі. Ол Тигр мен Евфрат өзендерінің аралығында орналасқан Қосөзен өңірінде қалыптасып, мемлекет құру, мәдениет, әлеуметтік қатынастар және шаруашылық жүйелерінде зор жетістіктерге жетті. Бұл кеңістікте пайда болған рухани және материалдық құндылықтар кейін өзге өркениеттермен ықпалдаса отырып, бүкіләлемдік мәдени дамуға ықпал етті.
Қосөзендегі алғашқы халықтар
Оңтүстік Қосөзенді алғаш шумер және аккад тайпалары мекендеген. Осы екі этностық топ өңір халқының негізін құрап, адамзат тарихындағы ең ерте мәдени орталықтардың бірін қалыптастырды.
Шумерліктер мен аккадтықтардың жерлері Вавилон маңында шектесіп, түйісіп жатты. Бұл жағдай Вавилонға басқа қалалармен салыстырғанда саяси-экономикалық және географиялық артықшылықтар беріп, оның ірі орталыққа айналуына жол ашты.
Вавилонның өрлеуі және Хаммурапи заңдары
Біріктіру саясаты
Хаммурапи (б.з.б. 1792 – 1750) тұсында бүкіл шумер-аккад жерін біріктірген Вавилон патшалығы құрылды. Бұл кезең мемлекет басқаруын бір ізге түсіру, тәртіпті күшейту және орталықтандыру саясатымен ерекшеленді.
Заң үстемдігі
Елде бірыңғай тәртіп орнату үшін Хаммурапи заңдар жинағын жасатып, оны қара тас бағанаға қашатып жаздырды. Бұл ескерткішті археологтар 1902 жылы тауып, зерттеді. Заң арқылы қоғамдық тәртіп қадағаланып, азаматтардың міндеттері айқындалды; орындалуын патша өзі бақылап, аймақ пен қала әкімдерінен талап етіп отырды.
Негізгі түйін
Хаммурапи заңдары — құқықтық нормаларды кодификациялау дәстүрінің ерте үлгілерінің бірі. Ол қоғамдағы қатынастарды реттеудің мемлекеттік тетіктері қалыптасқанын көрсетеді.
Навуходоносор дәуірі: сәулет, миф және «жеті керемет»
Б.з.б. 604 – 562 жылдары билік еткен Навуходоносор кезінде Вавилон бүкіл әлемге ең көркем қалалардың бірі ретінде танылды. Дәл осы кезеңде аңызға айналған сәулеттік кешендер бой көтерді.
Аспалы бақ
Ежелгі дүниенің әлемнің жеті кереметінің бірі ретінде аталады. Вавилондық инженерлік ойдың жетістігі қаланың даңқын асқақтатты.
Иштар қақпасы
Иштар құдайының құрметіне арналған алып қақпа Вавилонның салтанаты мен символдық қуатын айқындады.
Мардук ғибадатханасы
Мұнарасына байланысты «Вавилон мұнарасы» туралы аңыз-мифтердің тарауына негіз болған деп айтылады.
Әдебиет пен рухани мәдениет
Қосөзен — адамзаттың ең ежелгі мәдени орталықтарының бірі. Көптеген елдердегідей, мұнда да алғашқы әдеби шығармалар көбіне діни сипатта дүниеге келді.
Солардың ішінде ең әйгілі туындылардың бірі — «Гильгамеш туралы дастан». Ол бейнелі де көркем тілмен жырланғандықтан, бүгінгі күнге дейін әлем әдебиетінің көрнекті мұрасы ретінде оқылады.
Жазу жүйесі: сына жазудың қалыптасуы
Шумер жаңалығы
Дүниедегі ең ежелгі жазу жүйелерінің бірі Қосөзенде қалыптасты. Оны алғаш дамытқан — шумерліктер. Алғашқы кезеңде жазу сурет арқылы берілді, алайда уақыт өте толық сурет салудың орнына заттардың ерекше белгілерін таңбалау кеңейді. Осылайша сына жазу пайда болды.
Аймақаралық ықпал
Сына жазу мен аккад тілі Таяу Шығыста халықаралық қарым-қатынас құралы дәрежесіне жетті. Археологтар осы жазуды зерттеу арқылы ежелгі әдеби мәтіндерді, заңдарды және жылнамаларды оқуға мүмкіндік алды.
Мұраның жалғасуы
Шумер жазуын кейін басқа Қосөзен халықтары игеріп, Урарту, Сирия, Финикия сияқты елдерде қолданды. Кейін гректер де бұл тәжірибемен танысты. Шумер жазуы түрлі өзгеріске ұшырай отырып, ұзақ тарихи із қалдырды. Жазушы О. Сүлейменов «Аз и Я» еңбегінде шумер жазуына арнайы тоқталған.
Ғылым: астрономия мен математика
Вавилондық астрономдар аспан денелерін бақылауда үлкен табыстарға жетті: олар планеталарды және қозғалмайтын жұлдыздарды зерттеп, Күн мен Ай тұтылуының қайталану заңдылықтарын есептеп шығарды. Дегенмен бұл ғылыми ізденістер көбіне бақсылық пен балгерлік дәстүрлерімен қатар өрбіді.
60 санының жүйесі
Оқымысты абыздар математикамен де айналысып, 60 санын киелі санады. Бұл дәстүрдің ізі бүгінге дейін сақталып, сағаттың 60 минутқа, шеңбердің 360 градусқа бөлінуінен көрінеді.
Білім мен тәжірибе
Аспан қозғалысын бақылау — күнтізбе жасау, діни рәсімдерді уақытқа сәйкестендіру және басқару тәжірибесін жүйелеу үшін маңызды болды.
Ассирия мұрасы: кітапхана және өнер
Ашшурбанипал кітапханасы
Ашшурбанипал — Ассирияның білімді патшаларының бірі. Ол Вавилоннан және өзге де ежелгі Шығыс елдерінен көптеген мәтіндерді жинатты. Кітапхана қорында әдеби шығармалармен қатар жұлдызнамалық және медициналық еңбектер де болған. Ассириялық ақындардың жырлары мен патшалардың жылнамалары бүгінге дейін жетті.
Сарайлар және бейнелеу өнері
Бай да салтанатты сарайлар патшаны дәріптеу және ассириялықтардың әскери қуатын көрсету мақсатында салынды. Ашшурбанипал сарайынан табылған «Өліп бара жатқан ұрғашы арыстан» бедерлі бейнесі — дүниежүзілік маңызы бар өнер туындысы.
Қорытынды: тарихи сабақтастық және ықпал
Б.з.б. VI–IV ғасырларда Қосөзен аралығы Ахемен әулетінің билігіне қарады. Мемлекетті шаһиншаһтар басқарып, Месопотамия өркениеті дамуын жалғастырды.
Алайда б.з.б. 330 жылы А. Македонский шапқыншылығы нәтижесінде Месопотамия жетекші рөлінен айрылып, грек-македон ықпалы күшейе түсті. Соған қарамастан, адамзат тарихындағы алғашқы дамыған әлеуметтік қоғамдар мен мемлекеттер Қосөзен бойында қалыптасып, жалпыадамзаттық өркениеттің аса маңызды ошақтарының біріне айналды.