Қазақша рефераттар

Басқа ауыр зардаптарға қажетті қатынасты барлық түрлері ауыр

Зорлау — қылмыстық заңда көрсетілген аса қауіпті әрекеттердің бірі. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінде (ҚР ҚК) бұл қылмысқа жауаптылық қылмыстың ауырлығына қарай сараланады: мән-жайларына байланысты орташа ауырлықтағы, ауыр және аса ауыр қылмыс ретінде бағалануы мүмкін.

Негізгі қорғалатын құндылық

Әйел адамның жыныстық бостандығы.

Кәмелетке толмағандарда

Жыныстық қол сұғылмаушылық және дұрыс тәндік-жыныстық даму.

Қауіпті тетік

Күш қолдану, күш қолданамын деп қорқыту немесе дәрменсіз күйді пайдалану.

Қылмыстың құқықтық анықтамасы және ҚР ҚК 120-бабының құрылымы

Заң бойынша зорлау — жәбірленушіге немесе басқа адамдарға күш қолданып не күш қолданамын деп қорқытып, сондай-ақ жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдаланып жыныстық қатынас жасау (ҚР ҚК 120-бабының 1-бөлігі).

Диспозицияның негізгі топтары

  • Кәмелетке толған әйелді күш қолдану немесе қорқыту арқылы жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу.

  • Кәмелетке толған әйелдің дәрменсіз күйін пайдаланып жыныстық қатынасқа түсу.

  • Кәмелетке толмағандарды жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу және он төрт жасқа толмағандармен жыныстық қатынасқа түсуге қатысты ерекше режим.

Аталған жағдайлардың әрқайсысының қол сұғу объектісі мен құқықтық мәні бөлек болғанымен, заң оларды бір бап шеңберінде біріктіреді.

Тәжірибе көрсеткендей, зорлау тек бөтен адамға ғана емес, жұбайына, бірге тұратын серігіне немесе туысқандарына қарсы да жасалуы мүмкін. Жәбірленуші зорлау құрамында — жынысы әйел адам болып танылады.

Объективтік жағы: күш қолдану, қорқыту және дәрменсіз күй

Қылмыстың объективтік жағы — жыныстық қатынасты күш қолдану арқылы жүзеге асыру, күш қолданамын деп қорқыту немесе жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану. Мұнда шешуші мәселе — жыныстық қатынастың жәбірленушінің еркінен тыс, зорлық нәтижесінде болуы.

Тәндік (физикалық) зорлық

Денсаулыққа зиян келтіру, ауыр жарақат салу, көмекке шақыру мүмкіндігінен айыру, байлап қою, қамап қою сияқты әрекеттерді қамтиды. Зиян сыртқы жарақатпен ғана шектелмей, ішкі ағзаларға да әсер етуі мүмкін.

Мысалы, есірткілік, токсикалық немесе психотроптық заттарды жәбірленушінің келісімінсіз қолдану оны дәрменсіз күйге келтіру ретінде бағалануы мүмкін. Бұл тәсіл көбіне екі элементтің қиылысында көрінеді: күш қолдану арқылы дәрменсіз күйге жеткізу және сол күйді пайдаланып қылмысты аяқтау.

Психологиялық зорлық (қорқыту)

Жәбірленушіні немесе өзге адамдарды ұрып-соғамын, ауыр зиян келтіремін, өлтіремін деп қорқыту арқылы еркін басу. Қорқыту жәбірленуші үшін шынайы және іске асуы ықтимал қауіп ретінде қабылдануға тиіс.

Мұндай қорқытулар әдетте қылмыстың объективтік жағына кіреді және қосымша саралауды талап етпейді.

Зорлықтың кімге бағытталуы мүмкін?

Тәндік немесе психологиялық зорлық тек жәбірленушіге ғана емес, оны қорғауға немесе көмекке шақыруға әрекеттенген адамдарға да қолданылуы ықтимал.

  • Егер күш қолдану жәбірленушінің қарсылығын басып, жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу мақсатына қызмет етсе — әрекет, әдетте, толықтай ҚР ҚК 120-бабы шеңберінде бағаланады.

  • Егер күш қолдану куәгерлерден құтылу, қылмысты жасыру сияқты өзге мақсаттарға бағытталса — өмірге және денсаулыққа қарсы қылмыстар бойынша қосымша жауаптылық мәселесі туындайды.

Дәрменсіз күй ұғымы

Дәрменсіз күй — адамның болып жатқан жағдайды толық түсіне алмауы немесе қарсыласуға шамасының келмеуі. Мұндай жағдай есінен тану, ауыр сырқат ұстамалары (диабеттік кома, эпилепсия ұстамасы), қатты стресс салдарынан талу, қозғалу функциясының бұзылуы (паралич және басқа да аурулар) салдарынан болуы мүмкін.

ҚР ҚК 121-бабында көзделетін өзге жыныстық сипаттағы зорлық әрекеттері зорлау ұғымына теңестірілгенімен, олар жыныстық қатынас құрамынан бөлек қарастырылады және ҚР ҚК 120-бабымен қамтылмайды.

Субъективтік жағы: кінә нысаны және мақсат

Зорлау тек тікелей қасақаналықпен жасалады: кінәлі жыныстық қатынасты жәбірленушінің келісімінсіз, еркіне қарсы, күш қолдану немесе дәрменсіз күйді пайдалану арқылы жүзеге асырып отырғанын түсінеді және соны қалайды.

Негізгі себеп көбіне жыныстық құмарлықты қанағаттандыру болса да, басқа себептер де кездеседі: кек алу, ар-намысты таптау, қорлау және т.б.

Біліктілік белгілері (ҚР ҚК 120-бабының 2-бөлігі)

Заң бірқатар ауырлататын мән-жайларды жеке біліктілік белгілері ретінде қарайды. Олардың қатарына топтық жасалу, өлтіремін деп қорқыту, аса қатыгездік, жыныстық жолмен берілетін ауру жұқтыру, бірнеше рет жасалу, сондай-ақ көрінеу кәмелетке толмағанға қарсы жасалу сияқты жағдайлар жатады.

Топпен жасалған зорлау

Бұл — адамдар тобының (алдын ала сөз байласқан немесе ұйымдасқан топ болуы мүмкін) жәбірленушіге қатысты бірлесіп жасаған әрекеті. Мұнда жыныстық қатынасқа тікелей қатыспаса да, жәбірленушіге қарсы зорлық көрсету арқылы қылмысты жүзеге асыруға көмектескен тұлғалар атқарушы ретінде танылуы мүмкін. Кей жағдайларда топ құрамында әйел адамдар да болуы ықтимал.

Өлтіремін деп қорқыту және аса қатыгездік

Өлтіремін деп қорқыту — жәбірленушіге қауіптің шынайылығын сездіретін сөзбен, әрекетпен, қарумен немесе қару ретінде қолданылатын затпен жасалуы мүмкін.

Аса қатыгездік — жәбірленушіге немесе өзге адамдарға бағытталған айрықша аяусыз әрекеттермен көрінетін белгі. Бұл белгі зорлықтың сипаты мен интенсивтілігіне қарай бағаланады.

Қылмыстан өз еркімен бас тарту, дайындалу және оқталу

ҚР ҚК қағидалары бойынша, адам қылмысты соңына дейін жеткізуден өз еркімен бас тартса, белгілі жағдайларда қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін. Бұл мәселе тәжірибеде күрделі: бас тарту шынымен үзілді-кесілді ме, әлде уақытша тоқтату ма — соны анықтау қажет.

Тергеу мен сот бағалайтын негізгі айырмашылықтар

  • Дайындалу: қылмысты жасауға жағдай туғызатын әрекеттер (мысалы, киімді жұлуға әрекеттену, қорқыту, күш қолдану арқылы жәбірленушінің қарсылығын әлсірету).

  • Оқталу: қылмысты тікелей орындауға кірісу, бірақ ол кінәлінің еркінен тыс себептермен аяқталмай қалуы.

  • Өз еркімен бас тарту: кінәлі қылмысты тоқтату үшін өзіне тәуелді барлық шараларды қабылдаса, жауаптылықтан босатылуы мүмкін.

Әрбір нақты істе ниет, мақсат, әрекеттердің бірізділігі және тоқтаудың себептері (ерікке байланысты/еріксіз) бөлек тексеріледі.

Кәмелетке толмағандарға қатысты ерекшеліктер

14–18 жас аралығы

Кәмелетке толмағанды зорлау — жасөспірімнің жыныстық қол сұғылмаушылығына ғана емес, сондай-ақ оның дұрыс тәндік және жыныстық дамуына қарсы қол сұғу ретінде қарастырылады. Мұндай құндылықтарды қорғауды күшейту қажеттілігі заңда жазаны қатаңдатуға негіз болған.

«Көрінеу» ұғымы

«Көрінеу кәмелетке толмаған» деген белгі — кінәлінің жәбірленушінің жасын нақты білгенін білдіреді. Тергеу және сот кінәлінің түсініктемесін істің нақты мән-жайларымен салыстырып, жәбірленушінің сыртқы белгілерін, өзін ұстауын, сөйлесу барысында жасын қалай көрсеткенін және басқа да деректерді жан-жақты бағалауы тиіс.

Егер кінәлінің шын мәнінде жасты білмегені дәлелденсе, бұл ауырлататын белгі қолданылмауы мүмкін.

Он төрт жасқа толмағандар

Бұл санаттағы жәбірленушілерге қатысты қорғау режимі ерекше, өйткені жасына байланысты олар болып жатқан әрекеттердің мәнін және салдарын толық түсіне алмауы мүмкін. Сондықтан он төрт жасқа толмағанын көрінеу біле тұра жасалған әрекеттер айрықша ауырлататын мән-жай ретінде қарастырылады.

Айрықша біліктілік белгілері (ҚР ҚК 120-бабының 3-бөлігі)

Заңда ерекше ауыр салдарлар болған жағдайлар бөлек көрсетіледі. Атап айтқанда: абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соғу; абайсызда ауыр зиян келтіру, ВИЧ/ЖҚТБ жұқтыру немесе өзге ауыр зардаптарға әкеп соғу; сондай-ақ жәбірленушінің он төрт жасқа толмағанын көрінеу біле тұра жасау.

Себептік байланыс — шешуші өлшем

Айрықша біліктілік қолдану үшін ауыр салдардың дәл осы зорлау әрекеттерінің нәтижесі екенін (себептік байланысын) дәлелдеу қажет. Дәлелденбеген жағдайда әрекет, әдетте, баптардың жиынтығы бойынша саралануы мүмкін (мысалы, зорлау және денсаулыққа ауыр зиян келтіру туралы баптар).

ВИЧ/ЖҚТБ жұқтыру

Зорлау барысында ВИЧ/ЖҚТБ жұқтыру фактісі заңда ауыр салдар ретінде бағаланады. Ал нақты мән-жайларға қарай қосымша саралау мәселесі (арнайы құрамдар бойынша) туындауы мүмкін.

«Өзге ауыр зардаптар» мәселесі

Сот тәжірибесінде «өзге ауыр зардаптарға» жәбірленушінің психикалық күйінің күрт бұзылуы, жүктіліктің үзілуі, репродуктивтік функцияның жоғалуы сияқты салдарлар жатқызылуы мүмкін. Сондай-ақ кей істерде жәбірленушінің өзіне қол жұмсауы немесе оған оқталуы да салдар ретінде қарастырылғанымен, мұнда кінәлінің кінә нысаны және себептік байланыс аса мұқият дәлелдеуді талап етеді.

Қорытынды: теория мен тәжірибедегі түйткілдер

Зорлауды құқықтық тұрғыдан саралау кезінде негізгі күрделі тұстар — күш қолданудың (тәндік/психологиялық) нақты шегін айқындау, дәрменсіз күйдің бар-жоғын дәлелдеу, «көрінеу» белгісі бойынша субъективтік білімді анықтау, сондай-ақ ауыр салдарлармен себептік байланысты негіздеу. Бұл мәселелердің әрқайсысы сот-тергеу тәжірибесінде дәлелдемелерді кешенді бағалауды, ал құқық қолдануда — заң нормаларын бірізді әрі сақ қолдануды талап етеді.