Функция ( қызмет ) деген сөз латынның functio
Функция ұғымы және несиенің қызметі
«Функция» (қызмет) сөзі латынның functio — «атқару», «жүзеге асыру» деген мағынаны білдіреді. Несиенің қызметі туралы айтқанда, әдетте оның мәнінің нақты әрі ерекше көрінісі түсініледі.
Қызмет пен мәннің байланысы
Қызмет несиенің мәнімен өзара тығыз байланысты: несиелік қатынастардың мәнінсіз қызмет те өмір сүре алмайды. Қызметтің де, несие мәні сияқты, объективті сипаты бар.
Несиенің дамуының әрбір кезеңінде ол барлық қызметтерін түгел көрсетпей, көбіне бір немесе бірнеше қызметі арқылы ғана танылады. Сондықтан қызмет — қатып қалған емес, өзгеріп отыратын құбылыс: несие мәні өзгерген сайын, оның көрініс беру тәсілдері де өзгеріп отырады.
Қызмет бүтіндей процесс ретінде байқалады: ол несиелік қатынасқа тұтасымен қатысты және несиенің барлық формалары мен түрлерінде өзіндік ерекшелікпен көрініс табады.
Ұдайы өндірістегі орны: айналым ба, бөлу ме?
Несиенің ұдайы өндіріс процесіндегі орны туралы ғалымдар арасында біркелкі пікір жоқ. Кейбір зерттеушілер несиені айналым белгісіне жатқызса, басқалары бөлу белгісіне жатқызады.
Мысалы, В.М. Тарасов несие ұлттық табысты қайта бөлу процесіне қатысатындықтан, оны бөлу категориясына жатқызады. Алайда сонымен қатар, несиенің айырбас қатынастарына тән ерекшеліктері мен мүмкіндіктері де бар.
Айырбас фазасында өндіріс нәтижелерін бөлу қатынастарының белгілі бір сәтін айрықшалап көрсетуге болатындықтан, несиелік қатынастарды да осыған жатқызуға негіз бар. Демек, несие бөлу категориясы бола отырып, айырбас белгісіне де жатады — яғни екіжақтылық сипатқа ие. Бұл ерекшелік несиенің қызметіне де тән.
Несиенің қызметтері туралы көзқарастар
Несие теориясында оның атқаратын қызметтерінің саны мен мазмұны жөнінде орныққан ортақ тұжырым жоқ. Бір авторлар екі қызметті (қайта бөлу және айналымның несиелік құралдарын жасау) атап көрсетсе, басқалары үш қызметті (бұларға қосымша бақылауды) ұсынады. Үшіншілері төрт қызметті (соның ішінде капиталды шоғырландыру мен орталықтандыруды) бөліп көрсетеді.
Кейбір еңбектерде несиенің қызметі айналым шығындарын үнемдеу, экономиканы ретке келтіру, уақытша бос қаражаттарды жинақтау сияқты қырлар арқылы түсіндіріледі.
«Бақылау қызметі» туралы нақтылау
«Несиенің бақылау қызметі» туралы айтқанда, бақылау функциясы ақша мен қаржы сияқты басқа да экономикалық категорияларға да тән екенін ескерген дұрыс. Нақты бақылауды, шын мәнінде, несие емес, банк жүзеге асырады.
Өндірістік қорлардың айналымының жанама түрлері тұрғысынан алғанда да, несиенің кейбір қызметтері ақшаларға да, қаржыларға да ортақ. Сонымен бірге, қорлар айналымы құндылық категорияларының мазмұнына да кіреді.