Экономикалық әсерлер
Инновацияның әсерлеріне техникалық, экономикалық, әлеуметтік, экологиялық және инновациялық процестің өзге де нәтижелері жатады. Инновациялық процестің тиімділігін бағалау — көпқырлы міндет: ол әртүрлі деңгейде жүргізіледі, әртүрлі әсер түрлерін қамтиды және сапалық әрі сандық өлшеу әдістеріне сүйенеді.
Бағалау қағидаттары мен негізгі шектеулер
- Инновация әсерлері кәсіпорынның әртүрлі деңгейлерінде бөлек бағаланып, өлшенеді.
- Өлшеуде техникалық, экономикалық, әлеуметтік, экологиялық және басқа да әсер түрлері ескеріледі.
- Кәсіпорын инновациялық жобаға салынған қаражаттың қайтарылуын күтеді; қаржылық нәтиже көбіне табыстылықтың соңғы индикаторы ретінде қарастырылады.
- Сапалық және сандық әдістер қатар қолданылады.
- Әсерлер инновациялық процестің барлық кезеңі бойынша өлшенеді: идеядан бастап коммерциялық іске асырудың бастапқы фазасына дейін.
- Бағалау мен өлшеуге процестің барлық қатысушылары кезең-кезеңімен қатысады.
- Нәтижелерді салыстыру үшін өлшенетін көрсеткіштердің барлығы қарастырылады.
Өлшеу деңгейлері: микро, макро және аралық деңгей
Микродеңгей
Кәсіпорын деңгейінде жекелеген инновациялық жоба бағаланады: жаңа өнімді жасау және енгізу, қызмет көрсету, технологиялар, жоспарлау жүйелері, есеп жүргізу және т.б.
Макродеңгей
Бір кәсіпорында жүзеге асатын кешенді жобалар сериялары немесе салааралық кооперация аясындағы жобалар кешені бағаланады. Әсіресе, салалық немесе халықшаруашылық бағыттағы инновациялар кезінде әсерлер осы деңгейде өлшенуі тиіс.
Аралық деңгей
Бір кәсіпорын шегінде бірнеше техникалық тектес, өзара байланысты жобалардың синергетикалық нәтижелері бағаланады. Мұнда жүйелік әсерлердің жинақталуы маңызды.
Инновациялық қызмет әсерлерінің негізгі түрлері
Тікелей және тікелей емес әсерлер
- Тікелей: ноу-хауды игеру, шығындарды төмендету, табысты арттыру, айналымды өсіру.
- Тікелей емес: оқыту әсері, патенттеу және артықшылықтарды тіркеу, әлсіз тұстарды анықтау, бәсекелестерде сату көлемінің төмендеуі немесе шығындардың өсуі.
Жүйелік және индивидуалды әсерлер
- Жүйелік: өндіріс, технология, ұйым, нарық және экожүйе деңгейіндегі жинақталған өзгерістер.
- Индивидуалды: жария мойындау, беделді сыйлықтар, кәсіби мәртебе және өзін таныту.
Ескерту: инновациялық процестің барлық нәтижелері бағаланып, өлшенуі керек. Бұл тәсіл басқарушылық шешім қабылдауға қажетті дәлелді база қалыптастырады.
Техникалық әсерлер
Әрбір инновациялық жоба үшін техникалық әсерлердің өзіндік өлшемдері анықталуы қажет. Техникалық инновациялар сенімділік, беріктілік, жылдамдық, уақыт үнемділігі сияқты сипаттамаларды жақсартуы мүмкін.
Басқарушылық саладағы техникалық әсерлер
Мысалы, шығындардың пайда болу орындары бойынша есептеуді дәлдендіру, құжат айналымының уақытын қысқарту, деректердің сапасын арттыру.
Бағалау тәсілдері
Тікелей техникалық әсерлерді бағалау инженерлер, технологтар және зерттеушілер сияқты пәндік мамандардың сараптамасы арқылы объективтірек жүргізіледі. Бұған қоса, жоспарланған мақсаттарға толық жетпеген жағдайда да оқыту әсері, тәжірибе жинақтау, әлсіз орындарды анықтау сияқты жанама нәтижелер көрініс береді.
Экономикалық әсерлер
Инновацияның экономикалық тиімділігін бағалауда екі кезеңді ажырату маңызды: шешім қабылдау сатысындағы есептік бағалау және инновацияны іске асырудың бастапқы коммерциялық фазасында нақты нәтижелер бойынша бағалау. Біріншісі баламаларды таңдауға көмектеседі, екіншісі таңдалған шешімнің нақты жағдайда қаншалықты нәтиже бергенін көрсетеді.
Тікелей экономикалық әсерлер
- Пайданың артуы
- Айналымның өсуі
- Нарық үлесінің артуы
- Шығындардың қысқаруы
Бұл әсерлерді уақыт аралығында да, өнім бірлігіне шаққанда да өлшеуге болады. Өлшеу әдісі инновация түріне байланысты таңдалады.
Тікелей емес экономикалық әсерлер
Көбіне бәсеке өрісінде байқалады: бәсекелестердің сату көлемінің төмендеуі, олардың шығындарының артуы және басқа да жанама нарықтық салдарлар.
Әлеуметтік, экологиялық және басқа нәтижелер
Әлеуметтік әсерлер
Жаңа жұмыс орындарын ашу, еңбек жағдайын жақсарту, жаңа басқару әдістері арқылы ұжымдағы өзара қатынастардың сапасын арттыру.
Экологиялық әсерлер
Қоршаған ортаға зиянды ықпалдың төмендеуі — жаңа өнімдер мен технологияларды әзірлеудегі маңызды табыс көрсеткіштерінің бірі.
Индивидуалды мойындау
Жария түрде мойындалу, беделді марапат алу, кәсіби беделдің артуы инновация нәтижесінің маңызды қыры болуы мүмкін.
Қашан және кім бағалайды: уақыт факторы мен бағалау субъектісі
«Инновация табысты ма, әлде табыссыз ба?» деген қорытынды көбіне өлшеу қай уақытта жүргізілгеніне байланысты. Мысалы, тікелей экономикалық әсерлерді өнім нарыққа шыққаннан кейін, белгілі бір сатылым көлеміне қол жеткізілген соң бағалау орынды. Көп жағдайда мұндай бағалау 1–2 жылдық интервалда жүргізіледі.
Бағалаудың әділдігі мен толықтығы бағалау субъектісіне де тәуелді: әр қатысушы (инженер, маркетолог, аудитор, салалық сарапшы, қаржы институты) нәтижені өз аспектісі арқылы көреді. Сондықтан кезеңдер бойынша көпсубъектілі бағалау тәсілі неғұрлым сенімді қорытынды береді.
Инновациялық процесті кезең-кезеңімен өлшеу және бағалау
Инновация әсерлерін өлшеу тұжырымдамасы процестің барлық кезеңін ретімен қамтиды: өлшеу процесс барысында қатар жүреді, ал нәтижелер басқарушылық шешімдер қабылдауда қолданылады.
| Кезеңнің атауы | Аралық нәтижелер | Сандық өлшемдер | Бағалау субъектісі |
|---|---|---|---|
| Өнім (қызмет) идеясы | Бірнеше өңделген идея мен ұсынысты сипаттайтын хаттама | Идеялар саны, баламалар | Техника бойынша сарапшылар |
| Зерттеулер және өңдеулер | Конструкциялар, прототиптер, эксперименттік қондырғылар | Өндірістіліктің өсімі, жылдық өнім шығару, ресурс шығындарының төмендеуі, техникалық даму көрсеткіштері | Техника бойынша сарапшылар |
| Жаңалық ашу | Патенттер, жарияланымдар, сыйлықтар | Нәтижелер саны | Ғылыми қызметкерлер |
| Инвестициялар, шығару, маркетинг | Нарықтық өнімдер, іске асырылатын технологиялар | Техникалық-экономикалық жақсарулардың толық сипаттамасы | Маркетинг менеджерлері, инженерлер |
| Инновацияны нарыққа немесе өндіріске шығару | Айналым, шығындарды үнемдеу, пайда | Ақша құралдарының абсолютті сомасы, индекстер, уақыт бойынша салыстырмалы көлемдер, бағалы қағаздар бағамының өсуі | Маркетинг және өндіріс бөлімдері, тексерушілер, салалық сарапшылар, банкирлер |
| Ағымдағы сату немесе қолдану | Нарықтағы динамика және пайдалану нәтижелері | Нарық үлесінің, шығын мен пайданың өзгерісі | Басқарушылар, қаржылық талдаушылар, салалық сарапшылар |