Бадольо үкіметінің қырық бес күні
Муссолинидің құлауы: 1942–1943 жылдардағы саяси дағдарыс
1942 жылы Муссолини ауырып жатқан кезде, оның айналасындағылар мен корольге жақын топтар арасында Италияның соғыстан шығуы туралы ой күшейе түсті. Германияның жеңілісі 1943 жылдың көктемінде айқындала бастаған сәтте, Италияда Муссолиниді құлатуға дайындалған екі топ қалыптасты.
Екі лагерьдің қалыптасуы
Бірінші топ жоғары қызметінен айырылған және Муссолиниді ашық жек көрген тұлғалардан құралды: Дино Гранди, Джузеппе Боттай, Галеаццо Чано секілді қайраткерлер. Олардың бағдарламасы толық айқындалмағанымен, негізгі ұстанымы «фашизм — Муссолинисіз» деген формулаға саяды.
Екінші топты Бас штабтың жаңа бастығы Витторио Амброзио бастаған, монархиялық көңіл-күйдегі шенеуніктер құрады. Олардың мақсаты — өкімет басына монархия ықпалын қайта орнықтыру, король билігін күшейту еді.
Қаржы-өнеркәсіп топтарының ықпалы
Екі топ та төңкерісті жүзеге асыруда үлкен рөл атқарған қаржы-өнеркәсіптік топтармен тығыз байланыста болды. Соғыс ауыртпалығы күшейген сайын элиталар үшін негізгі мәселе — режимді сақтап қалу емес, мемлекетті күйреуден алып шығу және жеке ықпалын қорғау болды.
Фельтре кездесуі және шешуші бұрылыс
1943 жылғы 19 шілдеде Фельтреде Муссолини Гитлермен кездесті. Оның қасында жүрген Амброзио Гитлерден соғыстан шығуға рұқсат сұрауды ұсынды. Алайда Муссолини Гитлердің ұзақ монологын үнсіз тыңдаумен шектелді.
Амброзионың баяндамасынан кейін Гитлер Муссолиниді тұтқындауды алдын ала дайындау туралы шешім қабылдады деген тұжырым қалыптасты. Бұл Италиядағы ішкі дағдарыстың сыртқы қауіппен бір мезетте шиеленіскенін көрсетті.
Үлкен фашистік кеңес және Муссолинидің отставкасы
24 шілде күні таңғы сағат бесте Үлкен фашистік кеңестің мәжілісі ашылды. Мәжілісті Муссолини өзі бастап, Италияның жалпы жағдайы мен соғыс қимылдары туралы баяндады және Бас штабты сынға алды.
Мәжілістегі текетірес және дауыс беру
Мәжілісте Джузеппе Боттай бітім мәселесін көтерді. Қатты айтыс басталып, депутат Дино Гранди фашистік режимнің жеңіліске ұшырауына жауапты тұлға ретінде көсемнің өзін айыптады. Мәжіліс он сағат үзіліссіз жұмыс істеді.
Мәжіліс аяқталысымен Гранди бұл туралы корольге хабарлап, үкімет басына Пьетро Бадольоны тағайындау жөніндегі декретті дайындауға кірісті.
25 шілде: биліктің ауысуы
25 шілдеде король Виктор Эммануил Муссолиниді қабылдап, оған жауапкершілік жүктеді де, орнына маршал Бадольоны тағайындады. Муссолини күзетпен әкетілді. Сол күні кешкі сағат онда радиодан: король кавалер Бенито Муссолинидің отставкасын қабылдап, орнына маршал Бадольоны тағайындады деген хабар жарияланды.
Италия қалаларының көшелеріне фашистік режимнің құлағанына қуанған халық лық толды. Алайда билік бірден әскери бақылауға өтті: король бұйрығымен жеделхаттар жіберіліп, барлық қалаларда билік тізгіні әскерилерге берілді, ал полиция басшылығына елдегі тәртіпті қалай болғанда да сақтауды тапсырды.
Бадольо үкіметінің 45 күні
Фашистік режимнің орнына 45 күн өмір сүрген әскери-монархиялық диктатура келді. Жаңа үкімет құрамына қастандыққа қатысқан белгілі фашистер енгізілмеді; кабинет негізінен жоғары шенеуніктер мен әскерилерден құрылды.
Ішкі және сыртқы мақсаттар
- Ішкі саясат
- Революциялық сипаттағы бас көтерулерге жол бермеу, ел ішіндегі бақылауды сақтау.
- Сыртқы саясат
- Италияны соғыстан шығару және сепараттық бітім жасауға ұмтылу.
Көшедегі қысым
Алғашқы кезеңде үкіметтің басты назары елдің барлық өңірін қамтыған жаппай бас көтерулерді басуға ауды. Солтүстік Италияда қозғалыс алғашқы күннен-ақ ұйымдасқан сипат алды: антифашистік митингілер өтіп, жұмысшылар ереуілге шықты. Бұл жағдай басқарушы топтардың арасында үрей туғызды.
26 шілдеде түсте елге қоршау жағдайы енгізілді, көшелерде жиналыстар өткізуге тыйым салынды.
Қарулы қарсылықтың өрістеуі
Кейінірек халық батырларының қозғалысы да күшейді: әртүрлі саяси және діни көзқарастағы адамдар қолдарына қару алып, фашистерге қарсы күресуге дайын болды. Солтүстік Италияда коммунистік партияның қолдауымен жаппай көтеріліс өріс алды.
Ақпарат кеңістігі: «Унита» газетінің қайта шығуы
26 шілдеде Миланда коммунистік партияның «Унита» газеті көп данамен қайта шыға бастады. Басылымда коммунистердің негізгі талаптары жарияланды: бітімге қол жеткізу, демократиялық бостандықтарды қалпына келтіру, сондай-ақ үкімет құрамына антифашистік партия өкілдерін енгізу және өзге де талаптар.
Германияның реакциясы және 8 қыркүйектің салдары
Муссолинидің биліктен кеткеніне күмәнданған Гитлер өз генералдарына Италияны басып алып, бағындыруға дайындалу туралы бұйрық берді. Осы нұсқауға сәйкес Италияға және оның шекараларына неміс дивизиялары жақындап, шоғырлана бастады.
Дипломатиялық екіұштылық
7 тамызда Италияның жаңа сыртқы істер министрі Р. Гуарилья мен Бас штаб бастығы Амброзио Германияға Италия соғысты әрі қарай жалғастырады деген мазмұндағы мәлімдеме жасады. Бұл мәлімдеме Гитлердің күдігін уақытша сейілткендей болғанымен, жағдайдың күрделілігін тереңдетті.
Қорғанысқа кеш кірісу
30 тамызда Италия әскері неміс әскерінен қорғану шараларын жедел ұйымдастыруға кірісті. Алайда монархиялық үкіметтің қысқа ойлайтын саясаты салдарынан Италияның соғыстан шығуы жарияланған күн — 8 қыркүйек — гитлерлік әскердің италиялық аумақты жаулап алуын бастап берген күнге айналды.
Осылайша, 1943 жылдың жазында Италияда билік ауысқанымен, саяси тұрақтылық орнамады: ішкі көтерілістер, әлсіз келіссөздер және сыртқы қысым бір арнаға тоғысып, елді жаңа басқыншылық пен азаматтық қақтығыс қатеріне әкелді.