АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДІ ҚОРҒАУ
Кіріспе
Ақпаратты бөтен адамдарға оқуға мүмкіндік бермейтіндей етіп түрлендіру арқылы қорғау мәселесі адамзатты ерте заманнан бері толғандырып келеді. Криптографияның тарихы адамзат тілінің тарихымен қатар дамыды. Ежелгі қауымдастықтарда жазу-сызуды тек таңдаулылар меңгергендіктен, алғашқы жазу жүйелерінің өзі белгілі бір деңгейде криптографиялық сипатқа ие болды. Бұған Ежелгі Мысыр жазбалары мен Ежелгі Үндістанның қасиетті кітаптарын мысал ретінде келтіруге болады.
Жазу-сызудың кең таралуына байланысты криптография біртіндеп жеке ғылым ретінде қалыптаса бастады. Алғашқы криптожүйелер біздің дәуіріміздің басында кездеседі. Мәселен, Юлий Цезарь хат алмасуда өз атымен аталған жүйелі шифрды қолданған.
Тарихи даму
Криптожүйелер Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде ерекше қарқынмен дамыды. Соғыстан кейін есептеу құрылғыларының пайда болуы криптографиялық әдістерді жасау мен жетілдіру үдерісін едәуір жеделдетті.
Қолданылу аясы
Криптографиялық әдістер автоматтандырылған жүйелерде, әсіресе ЭЕМ-де өңделетін деректерді қорғауға кеңінен қолданылады. Бұл түрлендірулер рұқсат етілмеген қолжетімділіктің алдын алудың тиімді тәсілі саналады.
Неліктен криптографиялық қорғау бүгін ерекше өзекті?
Мәліметтерді қорғаудың криптографиялық түрлендірулері көп ғасырлық тарихқа ие. Бүгінде көптеген шифрлау әдістері жетілдіріліп, оларды қолданудың теориялық және практикалық негіздері қалыптасты. Дегенмен ақпараттық жүйелерде криптографияны пайдалану мәселесі қазір ерекше маңызды болып отыр.
Өзектіліктің негізгі себептері
- Ақпарат ағынының өсуі: интернет арқылы мемлекеттік, әскери, коммерциялық және жеке деректер үлкен көлемде тасымалданады.
- Есептеу қуатының артуы: қуатты компьютерлердің, сондай-ақ нейрондық және параллель есептеу тәсілдерінің дамуы бұрын “шешілмейді” деп саналған схемаларға деген сенімді төмендетті.
Осы факторлар криптографиялық жүйелердің тұрақтылығын арттыруды, сондай-ақ оларды жобалау, енгізу және басқару тәжірибесін үздіксіз жетілдіруді талап етеді.
Криптология: ұғымы және бағыттары
Ақпараттарды түрлендіру арқылы қорғау мәселелерімен криптология айналысады. Бұл атау грек тіліндегі “cryptos” (құпия) және “logos” (ғылым) сөздерінен шыққан.
Криптография
Ақпаратты түрлендірудің математикалық әдістерін іздеу және зерттеу саласы. Негізгі мақсаттары:
- құпиялылықты қамтамасыз ету;
- тұтастықты сақтау;
- шынайылықты (аутентификацияны) растау.
Криптоанализ
Кілтсіз ашу (дешифрлау) мүмкіндігін зерттейтін бағыт. Негізгі мақсаттары:
- криптожүйелердің осал тұстарын анықтау;
- шифрланған мәтінді ашу ықтималдығын бағалау;
- жалған хабарламаның шынайы болып көріну тәуекелін зерттеу.
Қазіргі криптологияның негізгі бөлімдері
- 1 Симметриялық криптожүйелер
- 2 Ашық кілтті (асимметриялық) криптожүйелер
- 3 Электрондық қолтаңба жүйелері
- 4 Кілттерді басқару
Криптографияның негізгі қолданылу бағыттары
Криптографиялық әдістердің мақсаты — ақпаратты тек тиісті кілт болған жағдайда ғана оқылатын күйге келтіру. Практикада бұл тәсілдер бірнеше маңызды бағытта қолданылады.
Байланыс арқылы жіберу
Электрондық пошта және өзге де байланыс арналары арқылы жіберілетін хабарламаларды қорғау.
Шығу тегін растау
Жіберілген хабарламаның авторын және хабарламаның өзгермегенін дәлелдеу.
Тасығышта сақтау
Құжаттар мен мәліметтер базасын шифрланған түрде сақтау және қолжетімділікті шектеу.
Қорытындылай келе, криптография — ақпаратты оқу мүмкіндігін кілтке тәуелді ететін сенімді құрал. Ол ақпараттық жүйелердің қауіпсіздігін қамтамасыз етудің іргелі бөліктерінің бірі болып қала береді.