Көліктің еңбекті көп кажет ететін түрлері - автомобиль және әуе көлігі, еңбекті аздау кажет ететіндері
Көліктік тораптар және жүк айналымы
Көліктік тораптар — көліктің бірнеше түрі түйісіп, өзара жүк алмасатын пункттер. Көліктің жұмыс нәтижесін жүк айналымы арқылы бағалауға болады; ол тонна-километрмен өлшенеді.
Негізгі ұғым
Жүк айналымы — белгілі бір уақыт ішінде белгілі бір қашықтыққа тасымалданатын жүк мөлшері.
Көлік түрлері тасымалдаудың өзіндік құны бойынша, сондай-ақ оларды салуға, жасауға және пайдалануға кететін шығындарымен ерекшеленеді. Темір жолды, автожолды және жүздеген мың тонна құбыр қажет ететін құбыржолды салу өте қымбат. Ал өзен, теңіз және әуе жолдары салыстырмалы түрде арзанға түседі.
Еңбек сыйымдылығы
Еңбекті көп қажет ететін көлік түрлері — автомобиль және әуе көлігі.
Еңбекті азырақ қажет ететіндері — құбыр, өзен, теңіз, темір жол көліктері.
Тікелей жеткізу мүмкіндігі
Жүкті тікелей алушыға жеткізу мүмкіндігінің маңызы зор. Өзен және теңіз көлігімен жүк әрдайым дәл межелі орынға дейін жеткізілмейді: алушы порттан бірнеше шақырым қашықтықта орналасуы мүмкін.
Мұндай жағдайда жүкті түсіріп, қайта тиеу (мысалы, темір жол вагонына) қосымша шығын туғызады. Ал автомобиль көлігі жүкті қайта тиеусіз, «қақпадан-қақпаға» дейін жеткізе алады.
Жыл бойғы тұрақтылық
Көліктің климат жағдайларына қарамастан жыл бойы үздіксіз жұмыс істеуі маңызды. Су көлігінің маусымдық сипаты бар, бұл тасымалдың тұрақтылығына әсер етеді.
Жүк айналымының құрылымы экономикалық аудандардың мамандануына, шикізат пен отын базасының орналасуына және өңдеуші өнеркәсіптің даму деңгейіне байланысты қалыптасады. Әрбір экономикалық аудан типіне жүк айналымының өзіндік құрылымы сәйкес келеді, ал көліктің қандай түрі басым қолданылатыны ауданның географиялық орнына тәуелді.
Мысал: Қарағанды экономикалық ауданы
Кен өндіру, қара металлургия және ауыр машина жасау жақсы дамыған көмірлі-металлургиялық Қарағанды ауданында жүк айналымы құрылымында тас көмір мен қара металдар басым орын алады. Жүк негізінен темір жол арқылы тасымалданады.
Мұндай ауданның көлік балансында, әдетте, ішке тасымалдаудан гөрі сыртқа тасымалдау үлесі жоғары болады.