Қазақша рефераттар

Жануарлар географиясы

Жануарлар дүниесінің қалыптасуы және зоогеография

Жануарлар географиясы (зоогеография) — жер шарындағы жануарлардың белгілі бір аймақта таралуын, олардың тіршілік жағдайларын, түрлік құрамын және тарихи дамуын зерттейтін биогеографияның бір саласы. Ертеде тіршілік еткен жануарлардың таралуын қарастыратын бөлімі палеозоогеография деп аталады.

Зоогеография биологиялық ғылым болғанымен, жануарлардың тіршілік мекендері (ареал, стация) мен таралу заңдылықтары табиғи-географиялық ортаға тікелей тәуелді болғандықтан, географиямен тығыз байланыста дамиды. Жануарлардың таралуы туралы мәліметтер ертеден белгілі болса да, зоогеография дербес бағыт ретінде XVIII ғасырда қалыптасып, XIX ғасырдың ортасынан бастап ғылыми тұрғыдан қарқынды дамыды. Бұл үрдіске Ч. Дарвиннің «Табиғи сұрыптау жолымен түрлердің шығу тегі» еңбегі және К. Ф. Рулье, Г. С. Карелин, М. Н. Богданов сияқты ғалымдардың зерттеулері зор ықпал етті.

Негізгі ұғымдар

  • Ареал — түрдің табиғи таралу аймағы.
  • Стация — ареал ішіндегі нақты тіршілік ету орны (мекендеу жағдайлары).
  • Палеозоогеография — қазба деректер арқылы ежелгі фаунаның таралуын зерттейді.

Зоогеографиялық аймақтарға бөліну

Жануарлар географиясы жер шарын жануарлар құрамы мен таралу ерекшеліктеріне қарай бірнеше ірі зоогеографиялық аймаққа бөледі. Бұл аймақтар тарихи-геологиялық өзгерістермен, климатпен, материктердің оқшаулануымен және көші-қон дәліздерімен байланысты қалыптасқан.

Құрлықтық негізгі аймақтар

  • Палеарктика: Еуропа, Орталық және Солтүстік Азия, Африканың солтүстік бөлігі.
  • Неарктика: Солтүстік Америка, Гренландия.
  • Неотропика: Орталық және Оңтүстік Америка.
  • Эфиопия: Орталық және Оңтүстік Африка, Мадагаскар.
  • Үнді–Малайя: Үндістан, Үндіқытай, Малайя архипелагы аралдары.
  • Австралия: Австралия, Тасмания, Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея.

Мұхит фаунасы және тереңдік белдеулері

Мұхиттарда тіршілік ететін жануарлар судың тереңдігіне қарай үш ірі белдеуге бөлінеді:

  • Жиектік (литораль) — жағалау маңы.
  • Ашық деңгейлік — ашық теңіз кеңістігі.
  • Тереңдік — үлкен тереңдіктер.

Жиектік белдеу аймақтары: Үнді–Полинезия, Тропикалық–Атлантика, Арктика, Бореал, Атлантибореал және Антарктика.

Ашық деңгейлік белдеу аймақтары: Арктика, Атлант, Үнді–Тынық мұхит және Антарктика.

Тереңдік белдеу аймақтары: Үнді–Пацифика, Атлант және Арктика.

Биогеографияның дәлелдік күші

Әр түрлі аймақтардың флорасы мен фаунасын салыстыру эволюциялық процестерді түсіндіретін аса мол ғылыми дерек береді. Мысалы, Палеарктика мен Неарктиканың табиғи кешендерінде ортақ ұқсастықтардың көп болуы олардың арасында бұрын Беринг құрлық мойнағы арқылы байланыс болғанымен түсіндіріледі. Ал бір-бірінен алыс әрі ұзақ оқшауланған аймақтарда ұқсастықтар аз келеді.

Жалпы алғанда, жануарлар мен өсімдіктердің жер бетіне таралуы және олардың биогеографиялық аймақтарға топталуы Жер тарихының дамуын және тіршіліктің эволюциясын көрсетеді. Эволюциялық үрдісті тереңірек ұғыну үшін ареалдардағы флора мен фауна құрамына, аралдардың пайда болу тарихына және жер қабығының ұзақ мерзімді өзгерістеріне назар аудару қажет.

Еуразияның жануарлар дүниесі

Зоогеографиялық орны және шекаралары

Еуразияның үлкен, солтүстік бөлігі Голарктикалық зоогеографиялық облысқа жатады, ал кіші, оңтүстік бөлігі Үнді–Малайя және Эфиопия облыстарына кіреді. Үнді–Малайя облысына Үндістан мен Үндіқытай түбектері, сондай-ақ Тайвань, Филиппин және Зонд аралдары енгізіледі. Аравияның оңтүстігі Африканың үлкен бөлігімен бірге Эфиопия облысына жақындайды. Малайя архипелагының кейбір оңтүстік-шығыс аралдарын көптеген зоологтер мен географтар Австралия облысына жатқызады.

Мұндай жіктеу Еуразия фаунасының мезозойдың соңынан бастап кайнозой бойы табиғи жағдайлардың өзгеруімен даму ерекшеліктерін және басқа материктермен байланысын көрсетеді. Қазіргі табиғат жағдайларын толық түсіндіру үшін қазба күйінде ғана белгілі болған ежелгі фаунаның, тарихи кезеңде адам әрекетінің салдарынан жоғалған түрлердің және бүгінгі фаунаның деректерін қатар қарастыру маңызды.

Тарихи қалыптасу: мезозой мен кайнозой іздері

Мезозойдың соңында Еуразия біртесікті және қалталы сүтқоректілер, жыландар, тасбақалар және басқа да топтардан құралған бай фаунаның қалыптасу аймағы болды. Плацентарлық жыртқыштардың пайда болуы төменгі сатыдағы сүтқоректілерді оңтүстікке — Африка мен Австралияға ығыстырды.

Кайнозойда Еуразияның көптеген өңірлерінде түйелер, жылқылар, мүйізтұмсықтар кең тарады. Кайнозойдың соңындағы климаттың суынуы олардың едәуір бөлігінің жойылуына немесе оңтүстікке шегінуіне әкелді. Мәселен, мүйізтұмсықтар мен кейбір ірі тұяқтылар Еуразияның солтүстігінде тек қазба күйінде белгілі, ал Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда бүгінгі фауна құрамында сақталған.

Суыққа бейімделген солтүстіктік фауна (мамонт, тур тәрізді ірі жануарлар) Беринг теңізі маңы мен Солтүстік Америкаға жақын аймақтарда қалыптасып, жылу сүйгіш фаунаны біртіндеп оңтүстікке ығыстырды. Кейбір өкілдері жойылса, бір бөлігі тундра мен тайга фаунасының қазіргі құрамында қалды.

Тундра фаунасы: біркелкілік және маусымдық қозғалыс

Еуразия тундраларының фаунасы айрықша біркелкі. Ең кең таралған ірі сүтқоректі — солтүстік бұғысы. Ол Еуропада жабайы күйінде өте сирек, ал Еуразияның солтүстігінде ең көп тараған әрі бағалы жануарлардың бірі.

  • Сүтқоректілер

    Песец, лемминг, ақ қоян.

  • Құрлық құстары

    Ақ құр, тундра құры, мүйізді бозторғай.

  • Су құстары (жазда)

    Шағала, чистик, гагара, гага, қаз, үйрек, аққу.

  • Сулы орта ресурстары

    Өзен-көлдер балыққа бай, әсіресе албырт тұқымдастар.

Құзды жағалауларда чистиктер мен шағалар жүздеп-мыңдап ұялап, «құс базарын» түзеді. Ұя салу кезеңінде құстарды аулау оңай болғандықтан, кей өңірлерде антропогендік қысым жоғары. Жағалау маңындағы ең бағалы құстардың бірі — гага: оның мамығы өте жеңіл әрі жылы, ұяға төсеніш ретінде пайдаланылады. Кейбір елдерде гага қорғалып, мамық жинау мемлекет бақылауында.

Мұз дәуірі кезінде қазіргі тундра аумақтарында мамонт, жүндес мүйізтұмсық, қойбұқа тіршілік еткен. Бүгінде олардың қалдықтары көбіне қазба күйінде ғана кездеседі. Кей жерлерде Арктикалық Америкадан әкелінген қойбұқалар қолдан өсіріледі.

Тайга және орман белдеулері: материктік біркелкілік пен өңірлік айырма

Еуразия ормандарының жануарлар дүниесі тундраға қарағанда көбірек жіктеледі. Әсіресе дала мен шөл белдеулері арқылы бөлініп жатқан батыс және шығыс жалпақ жапырақты ормандардың фаунасында айырмашылық айқын. Дегенмен, бүкіл материкті алып жатқан тайга ормандары үшін фауна біркелкілігі тән.

Тайга фаунасының негізгі өкілдері

Тайгада және қылқан жапырақты таулы ормандарда қоңыр аю, сілеусін, құну, тиін, ақборша тышқан, сұр тоқалтіс кездеседі. Құстардан — құр, саңырау құр, шіл сияқты түрлер кең таралған.

Еуропа ормандары: адам әсері және қорғау

Еуропаның аралас және жалпақ жапырақты ормандары бұрын көптеген ірі сүтқоректілерге бай болған. Алайда адам оларды еті мен бағалы терісі үшін ұзақ уақыт бойы аулап, кейбір түрлерді жойылу шегіне жеткізді. Орманды кесу және жер жырту ұсақ кемірушілердің (тоқалтіс, жертесер, саршұнақ) кең таралуына да ықпал етті.

Еуропалық орман фаунасы және құстар әлемі

Орман фаунасының жиі аталатын өкілдері: қоңыр аю, зубр, елік, игі бұғы, орман сусарысы, орман күзені, жабайы мысық, түлкі, кірпі және түрлі қояндар. Тау эндемиктерінен серна, тау текесі, суырды атауға болады.

Құстар фаунасы өте бай: құр, саңырау құр, шіл сияқты еті бағалы құстармен бірге көптеген әнші құстар (көкшіл серке, сарықас торғай және т.б.) таралған. Сондай-ақ жапалақ, үкі, көгершін, көкек жиі кездеседі. Су маңында су құстары ұялайды. Көптеген құстар — жыл құстары: күзде қаз, үйрек, тырна, ұзақ және басқа түрлер белгілі бағыттармен оңтүстікке қоныс аударады да, көктемде қайта оралады.

Жойылып кеткен түр

Еуропада толық жойылған түрлердің бірі — тур (жабайы өгіз). Соңғы тур XVII ғасырда өлтірілген.

Қайта қалпына келтіру мысалы

Зубр толық жойылуға таяп, кейін қорғау және қолдан көбейту шаралары арқылы сақталып қалды. Қазіргі таңда олар арнайы қорықтарда бақылауда.

Көп өңірлерде қасқырлар қатты азайған, аюлар таулы аймақтарға ығысқан және сирек кездеседі. Бұл құбылыстар Еуразия фаунасының қазіргі таралуында табиғи жағдайлармен қатар, адам ықпалының да айқын екенін көрсетеді.

Шығыс Азия ормандары: фауналардың араласуы және эндемизм

Азияның шығыс ормандары (Голарктикалық Маньчжур–Қытай кіші облысы) таулы-орманды сипатымен және түр байлығымен ерекшеленеді. Бұған екі негізгі себеп бар: біріншіден, мұз дәуірі кезінде климаттың күрт өзгерістері мұнда әлсіздеу болғандықтан, жылу сүйгіш ежелгі фаунаға паналау мүмкіндігі туды; екіншіден, солтүстіктен оңтүстікке қарай климат біртіндеп өзгеріп, тайгалық формалардың оңтүстікке, тропиктік формалардың солтүстікке енуіне жағдай жасады. Нәтижесінде фауналар араласып, түр алуандығы артты.

Сүтқоректілер

Гималай қара аюы, бамбук аюы (панда), жолбарыс, қабылан, харза; эндемиктерден жанат тектес ит пен қиыршығыстық орман мысығы.

Құстар

Қырғауыл, мандаринка үйрегі, эндемик жапон тырнасы және торғайтәрізділердің сан алуан түрлері.

Бауырымен жорғалаушылар және қосмекенділер

Үнді–Малайямен ұқсас кесірткелер мен жыландар, аллигатордың бір түрі, құрлық тасбақасы; қосмекенділерден бақалар және Жапон аралдарының алып саламандрасы.

Оңтүстік азиялық маймылдардың таралуының солтүстік шегі шамамен 40° солтүстік ендік маңына келеді. Бұл да климаттық градиенттің биогеографиялық мәнін айқындайды.

Жерорта теңізі, Алдыңғы және Орталық Азия: құрғақшылыққа бейімделу

Шетелдік Еуразияда далалық фауна салыстырмалы түрде аз байқалады, өйткені кең далалардың басым бөлігі тарихи тұрғыда КСРО аумағында орналасқан. Ал Азияның ішкі бөліктерінің фаунасы айқын шөлейт-далалық сипатта. Жерорта теңізі алабы, Алдыңғы Азия таулы қыраттары және Аравия фаунасы өзіндік ерекшеліктерінің молдығына байланысты Голарктиканың Жерорта теңіздік кіші облысын бөлуге негіз болады.

Жерорта теңізі фаунасының ерекшеліктері

Оңтүстік Еуропада басқа аймақтарда сирек кездесетін немесе мүлде жоқ жануарлар мен топтар бар: кейбір маймылдар, жыртқыштар, құстар, сондай-ақ қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың көптеген түрлері. Бұрын Корсика мен Сардинияда мекендеген муфлон (жабайы тау қойы) кей жерлерде жойылып кеткен. Эгей аралдары мен Балқанның оңтүстігінде жабайы ешкілер әлі де ұшырасады.

Құрғақ климат жағдайында бауырымен жорғалаушылар жақсы бейімделеді: геккондар, хамелеондар, Жерорта теңіздік сұр жылан және басқа жыландар, грек тасбақасы сияқты құрлық тасбақалары. Бунақаяқтылардан сарышаяндар, түрлі қоңыздар, цикадалар, көбелектер де көп таралған.

Алдыңғы Азия: аралас фауналық элементтер

Алдыңғы Азия таулы қыраттарының фаунасы Жерорта теңіздік элементтермен қатар Орталық Азия және Эфиопия облыстарының кейбір өкілдерін де қамтиды. Тұяқтылардан қарақұйрық, бөкен, жабайы есек кездеседі; Эфиопия элементі ретінде таулы жартасты өңірлерде тіршілік ететін дамандар ерекше.

Жыртқыштардан қабылан, сілеусін, қаракал, шибөрі, түлкінің кейбір түрлері бар. Құстар құрамында дуадақ, шіл, бозторғай, шөл жорғаторғайы, ал су маңында құтан, қоқиқаз, бірқазан кездеседі. Бауырымен жорғалаушылардың да түрі көп: гюрза, мүйізді улы жылан, сарыбас жылан және басқа да кесірткелер мен жыландар. Бунақаяқтылар (фаланга, сарышаян, бүйе) мол, ал егіншілік кейде шегірткелерден зардап шегеді.

Орталық Азия: қатаң континенттік жағдайларға бейімделген фауна

Орталық Азияның шөлді тау үстірттері мен тау жоталары ерекше Орталық Азия зоогеографиялық кіші облысы ретінде қарастырылады. Бұл аймаққа түрлік құрамның салыстырмалы жұтаңдығы және ормансыз, сусыз кеңістіктерге бейімделген тұяқтылар мен кеміргіштердің көп болуы тән.

Қодас (жабайы як): табиғат пен тұрмыс байланысы

Жабайы қодас Тибет пен Куньлуньде ғана кездеседі және саны азаюда. Ол биік шөлді үстірттердің жұтаң өсімдігіне бейімделген, суық континенттік климатқа төзімді, бірақ жоғары температураға шыдамсыз. Қодас — өңірдегі кең тараған үй жануары: жүк тасуға, көлік ретінде, сүті мен етіне, терісі мен жүніне байланысты бағаланады.

Негізгі тұяқтылар мен жыртқыштар

Таулы аймақтарда оронго бөкені, арқар, тау ешкілері таралған. Жазықта дзерен, құлан, сирек кианг, сондай-ақ қос өркешті жабайы түйе кездеседі. Жыртқыштардан қар барысы (ілбіс), тибеттік қоңыр аю, қасқыр, түлкі бар.

Кемірушілер (қосаяқ, суыр, саршұнақ, шақылдақ, тоқалтіс т.б.) өте көп. Құстар таулы өңірлерде алуан түрлі (ұлар, тибет саджасы, қозықұмай және т.б.), ал жазықта дуадақ, шіл, айдарлы бозторғай жиі кездеседі. Бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер салыстырмалы түрде аз: кейбір кесірткелер, жыландар және құрлық тасбақасы бар.

Үнді–Малайя облысы: тропиктік байлық және аралдық эндемизм

Еуразияның оңтүстік бөлігі түгелдей дерлік Үнді–Малайя зоогеографиялық облысына кіреді. Бұл өңір жануарлар дүниесінің байлығымен, сан алуандығымен және көптеген топтардың ежелден сақталуымен ерекшеленеді. Фаунасы тропиктік сипатқа ие және Жердің өзге тропиктік аймақтарымен ортақ белгілер көрсетеді (әсіресе Эфиопия аймағымен және Неотропикамен). Сонымен бірге фаунаның қалыптасуына Австралиямен болған көне байланыстар да ықпал еткен.

Малайя архипелагы: оқшаулану мен түр алуандығы

Малакка түбегі, Зонд және Филиппин аралдары (Малайя кіші облысы) жануарлар дүниесінің байлығымен және әсемдігімен белгілі. Бірқалыпты ыстық әрі ылғалды климат, ылғалды тропиктік ормандардың басымдығы, аралдық табиғат және Азияның басқа бөліктерімен ұзақ уақыттық оқшаулану эндемизмнің жоғары болуына жағдай жасаған.

Тұяқтылар

Екі түсті тапир, бір және қос мүйізді мүйізтұмсықтар, жабайы бантенг, үнді буйволы, гаур, сондай-ақ кішкене бұғы — мунтжак.

Жыртқыштар

Қысқа жүнді малайя аюы және жолбарыс. Жолбарыс Калимантаннан басқа аралдардың көпшілігінде таралған.

Приматтар

Суматра мен Калимантанда өте сирек орангутан кездеседі. Гиббондар, макакалардың кейбір түрлері және басқа да топтар кең таралған.

Аралдық фаунаның ерекшеліктері мен түрлік құрамының қалыптасуы бұл өңірде тарихи оқшауланудың шешуші рөл атқарғанын көрсетеді.

Ескерту: берілген бастапқы мәтін осы бөлімде үзіліп аяқталады. Егер жалғасын жіберсеңіз, мәтінді толық бірізділікпен өңдеп, блог құрылымына дәл осылай енгіземін.