Валюта курсы және валютаны сатып алу паритетінің ерекшелігі
Валюта нарығы: мәні және негізгі ерекшеліктері
Қаржылық инфрақұрылымға деген қажеттілік валюта айналымын және валюталық құндылықтардың қозғалысын қамтамасыз ететін валюта нарығының қалыптасуына әкеледі. Валюта нарығы — сұраныс пен ұсыныс негізінде валюталық құндылықтарға меншік құқығының ауысуына байланысты қатынастарды реттейтін ерекше ұйымдасқан механизм.
Негізгі идея
Валюта нарығы үш басты белгімен сипатталады: ұйымдасқан инфрақұрылым, халықаралық экономикалық қызметке қызмет ету және сұраныс–ұсыныс арқылы бағаның қалыптасуы.
1) Ұйымдасқан механизмнің болуы
Валюта операцияларының орындалуын қамтамасыз ететін ұйымдық механизм бар. Ол қаржылық инфрақұрылымнан (банктер, биржалар, брокерлік компаниялар және т.б.) және нормативтік актілермен бекітілген қатысушылар қағидаттарынан тұрады. Бұл жүйе валюта операцияларының жалпы құрылымын реттейді және валютаның заңсыз айналым нысандарынан нарықты ажыратады.
2) Халықаралық сауда мен капитал қозғалысына қызмет ету
Қазіргі әлемдік экономикада сыртқы саудада, халықаралық несиелендіруде және инвестицияда қолданылатын біртұтас төлем бірлігі жоқ. Сондықтан сыртқы экономикалық қызметтің өзегі — бір валютаны екіншісіне айырбастау. Валюта нарығы елдердің валюталарын өзара байланыстырып, тауарлар мен қызметтердің халықаралық қозғалысын, өзге валютадағы несиелер мен бағалы қағаздардың айналымын реттеуге мүмкіндік береді.
3) Сұраныс пен ұсынысқа сүйену
Басқа нарықтар сияқты, валюта нарығының іргетасы — нарықтық сұраныс пен ұсыныс. Алайда валюта бағасы ұлттық шеңбермен шектелмейді: валюталар халықаралық салыстыру объектісі ретінде бағаланады, өйткені олар төлем құралы және халықаралық ауқымдағы құн өлшемі қызметін атқарады. Нәтижесінде әрбір ұлттық валюта валюта кеңістігінде халықаралық құнға ие болады.
Нарық қатысушылары және ағымдар
Сұраныс пен ұсыныс қайдан қалыптасады?
- Экспорттаушылар шетел валютасындағы түсімді алып, оны нарықта сатуға ұсынады.
- Импорттаушылар тауарлар мен қызметтер үшін есеп айырысу мақсатында валютаға сұраныс жасайды.
- Банктер клиенттерін қамтамасыз ету үшін әртүрлі валюталар бойынша сұраныс пен ұсыныс қалыптастырады.
- Заңды және жеке тұлғалар шетел валютасындағы қарыздар, жалға алу төлемдері, дивидендтер сияқты міндеттемелерді өтеу үшін валютаға мұқтаж болады.
Маңызды ескерту
Валюта нарығы сұраныс пен ұсынысты реттегенімен, тепе-теңдік әрдайым тек нарық күштері арқылы орныға бермейді. Бұған әртүрлі кезеңдердегі қаржылық дағдарыстар дәлел. Сондықтан валюта қатынастарын реттейтін мемлекеттік бақылау мен реттеу жүйесінің рөлі жоғары.
Көптеген сипаттары бойынша валюта нарығы ақша, қор және сақтандыру нарықтарына ұқсас.
Валюта курсы және сатып алу қабілеті паритеті (СҚП)
Валюта нарығының орталық буыны — валюта курсы. Валюта курсы бір елдің ақша бірлігінің басқа елдің ақша бірлігіндегі бағалық көрінісін білдіреді және елдер валюталарының арақатынасын көрсетеді.
СҚП-ның мағынасы
Ұзақ мерзімді жоспарда валюта курсының негізін сатып алу қабілеті паритеті (СҚП) құрайды. Тәжірибеде СҚП әртүрлі елдердегі тауарлардың орташа бағаларының арақатынасы арқылы анықталады. Мазмұны бойынша СҚП — статистикалық есептік категория, яғни баға индексіне ұқсас өлшем.
Неліктен курс пен СҚП әрқашан сәйкес келмейді?
Валюта курсы СҚП-ға қарағанда кеңірек халықаралық кеңістікте қалыптасады. Дәл осы ортада ұлттық валюта өзінің ақша ретіндегі қызметтері үшін «әлемдік бағаға» ие болады: айналым құралы, төлем құралы және жинақтау құралы. Сондықтан ұлттық валюталардың ағымдағы номиналды курстары СҚП-дан жиі ауытқиды.
Курс пен СҚП арақатынасының экономикалық маңызы
Валюта курсы мен СҚП арасындағы байланыс экспорт пен импортта, сондай-ақ көптеген макроэкономикалық процестерде маңызды рөл атқарады. Дамыған елдерде ұлттық валюта курсы мен СҚП деңгейінің бір-біріне жақындау үрдісі жиі байқалады.
Бақылау мысалдары
Кейбір бағалауларда курс/СҚП арақатынасы: Жапонияда — 0,7; Ұлыбританияда — 0,95; Австрия мен Бельгияда — 1,0; Нидерландыда — 1,05 және т.б.
Төмен курс нені өзгерте алады?
Ұлттық валютаның төмен курсы белгілі бір кезеңде экспорт тауарларының баға бәсекесіне ықпал етіп, импортты шектеуі мүмкін. Соның есебінен сауда және төлем баланстары жақсарып, бәсекеге қабілеттілік артады.
Тәуекел және шектеу
Дегенмен СҚП-дан елеулі әрі ұзақ ауытқу экономиканың даму мүмкіндіктерін шектеуі ықтимал. Айырмашылықтарды қысқарту үшін ішкі сұранысты да ескеретін тиімді экономикалық саясат қажет.
Валюта бағамының қалыптасуы: сұраныс, ұсыныс және ерекшеліктер
Ұлттық валюта нарығында валюта бағамы сұраныс пен ұсыныстың өзара ықпалы арқылы қалыптасады. Валютаның ұсынысы, негізінен, сыртқы сауда операциялары мен сыртқы қаржыландыру ағындары есебінен пайда болады. Ал валютаға сұранысты ақша қаражатын басқарушылар және жеке сектор қалыптастырады.
Ағындардың тұрақтылығы және тепе-теңдік
Кейбір экономикаларда валюта ұсынысы көбіне экспорттық түсімдер арқылы қалыптасады. Сұраныс пен ұсыныс салыстырмалы тұрақты ағымдар ретінде көрініп, олардың тепе-теңдігі валюта бағамын нарықтық механизмдер арқылы айқындауға мүмкіндік береді.
Жалпы заңдылық
Валюта бағамының қалыптасуы, өзге нарықтардағы баға қалыптасуы сияқты, сұраныс пен ұсыныс заңдарына сүйенеді. Экономика неғұрлым дамыған сайын капитал қозғалысы мен импорт көлемі өсіп, халық пен кәсіпорындардың шетел валютасына деген сұранысы да ұлғаяды.