Теріс қылық

Құқық бұзушылықтың екі негізгі тобы

Қоғамға қауіптілігінің сипаты мен деңгейіне қарай барлық құқық бұзушылық екі топқа бөлінеді: қылмыс және теріс қылық.

1) Қылмыс

Қылмыс — қоғамға қауіпті және заңмен жазалау қатерімен тыйым салынған, кінәлі түрде жасалған әрекет немесе әрекетсіздік. Ол қоғамның қалыпты өміріне, мемлекеттік құрылысқа, шаруашылық жүйесіне, меншікке, сондай-ақ азаматтардың саяси, еңбек, мүліктік және өзге де құқықтарына нұқсан келтіреді.

Заңдық сипаты: қылмыстық заңмен тыйым салынуы және қылмыстық жаза қолданылуы.

Егер әрекет заңда қылмыс белгілеріне ұқсас болғанымен, жеңіл мәнділігіне байланысты қоғамға қауіпті болмаса, ол қылмыс деп танылмайды.

2) Теріс қылық

Теріс қылық — қылмыспен салыстырғанда қоғамға қауіптілігі төмендеу, бірақ құқықтық тәртіптің жекелеген қырларына зиян келтіретін құқық бұзушылық. Ол қоғамға зиян келтіргендіктен, әлеуметтік қауіпті сипатқа ие.

Теріс қылық жасалған салаға, келтірілген зиянның сипатына және қолданылатын санкциялардың ерекшелігіне қарай әкімшілік, тәртіптік, азаматтық құқық бұзушылықтарға бөлінеді.

Қылмыстың қоғамға қауіптілік дәрежесін бағалау

Қылмыс басқа құқық бұзушылық түрлерімен салыстырғанда қоғамға көбірек қауіп төндіреді. Оның қоғамдық қауіптілік дәрежесін түсіну үшін мына факторларға назар аударылады:

Объектінің құндылығы (қандай мүддеге қол сұғылды)
Әрекеттің мазмұны және құқыққа қайшылығы
Жағдайы, уақыты, әдісі
Зиянның көлемі мен сипаты
Себептері және мән-жайлар
Құқық бұзушының тұлғалық сипаттамасы

Теріс қылықтың негізгі түрлері

1) Әкімшілік құқық бұзушылық

Мемлекеттік басқару саласындағы қоғамдық қатынастарға зиян келтіретін, әкімшілік, қаржылық, жер және басқа да құқық салаларының нормаларымен реттелетін әлеуметтік қауіпті әрекет немесе әрекетсіздік.

Мұндай бұзушылықтар атқару билігінің қалыпты қызметіне кедергі келтіреді, қоғамдық тәртіпті бұзады (мысалы, жол қозғалысы ережесін немесе өндірістегі қауіпсіздік талаптарын бұзу), азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне нұқсан келтіреді.

Санкциялар: ескерту, айыппұл, жүргізуші куәлігін алып қою және т.б.

2) Тәртіптік құқық бұзушылық

Қызметтік қатынастар саласында бағыныштылық тәртібін бұзуға бағытталған әлеуметтік қауіпті әрекет немесе әрекетсіздік. Ол өндірістік, әскери және оқу тәртібін бұзып, ұйымдардың алдына қойылған шаруашылық, әлеуметтік-мәдени, басқарушылық мақсаттар мен міндеттерді орындауға кедергі келтіреді.

Санкциялар: ескерту, сөгіс, жұмыстан шығару, оқу орнынан шығару.

3) Азаматтық құқық бұзушылық

Азаматтық құқық нормаларымен реттелетін мүліктік және онымен байланысты жеке қатынастарға зиян келтіретін әлеуметтік қауіпті әрекет немесе әрекетсіздік. Ол шарттық және шарттан тыс болып бөлінеді: шарттық бұзушылық — шарт қатысушыларының әрекетінен туындайды, ал шарттан тыс — заң талаптарын сақтамау немесе орындамаумен байланысты.

Азаматтық құқық бұзушылықтардың ерекшелігі — олардың заңда толық тізбесі берілмейді және көбіне мүліктік немесе мүліктік емес санкциялар арқылы жауаптылық белгіленеді.

Көбіне құқықты қалпына келтіру көзделеді: заңға қайшы мәмілені өзгерту, мүліктік зиянның орнын толтыру және т.б.

Тарихи қыр: қазақ қоғамындағы құқық бұзушылық түсінігі (XVIII–XIX ғғ.)

Қылмыс пен теріс қылықты тереңірек түсіну үшін тарихи тәжірибеге назар аударған жөн. Бұл бөлімде XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ халқының құқық нормаларына сүйене отырып, құқық бұзушылықтың қабылдануы қалай қалыптасқанын қарастырамыз. Әсіресе С.Л. Фукстың «Обычное право казахов в XVIII — первой половине XIX века» еңбегіндегі тұжырымдарға арқа сүйенеміз.

«Қылмыс» терминінің орнына қолданылған ұғымдар

XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ қоғамында «қылмыс» термині кең қолданылмаған. Оның орнына көбіне «жаман іс», «жаман қылық» сияқты атаулар кездескен. Мұндай жіктеу феодалдық қоғамдарға тән құбылыс: әр халық тарихи кезеңіне сай құқық бұзушылықты әртүрлі атаған.

Дегенмен бұл атаулар қылмыстық құқықтың даму деңгейін толық әрі бірмәнді көрсетпеді, өйткені терминологиядан гөрі істі бағалау тәжірибесі маңызды болды.

Заңдар жиынтығы және реформаның табиғи қажеттілігі

Қазақ қоғамында қоғамдық қатынастарды реттейтін бірнеше заңдар жиынтығы болған. Олардың аз бөлігі жазбаша түрде сақталып, көпшілігі ауызша дәстүр арқылы жеткен.

Ертеректе қолданылғандардың бірі — Шыңғыс хан империясының ықпалымен тараған «Жасақ». Бұл кезеңде қылмыс пен теріс қылық арасындағы шекара айқын көрінбей, кей жағдайда орташа да, ауыр да құқық бұзушылыққа бірдей жаза — өлім жазасы қолданылған.

XIV–XVII ғасырларда «Қасымның қасқа жолы», «Есімнің ескі жолы», «Жеті жарғы» сияқты жүйелер қалыптасты. Олардың пайда болуы — бұрынғы нормаларды қайта қарап, уақыт талабына сай өзгерістер енгізудің нәтижесі. Қандай жүйе мықты болса да, қоғам дамыған сайын реформа қажеттілігі туындайды.

Қылмыс, теріс қылық және діни нормалар: пікірталас және тәжірибе

Кейбір зерттеушілер XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ қоғамында құқықтық нормалар қылмыс пен теріс қылықты, сондай-ақ діни талаптарға қайшы әрекеттерді нақты айыра алмаған деп пайымдаған. Алайда бұл тұжырым біржақты.

Құқықтық тәжірибе қылмыс пен діни нормаларға қайшы әрекеттердің ара жігін ажырата білгенін көрсетеді: соңғылары міндетті түрде қылмысқа жатқызылмай, көп жағдайда теріс қылық ретінде бағаланған. Дегенмен терминдердің нақты әрі тұрақты анықтамасы қалыптаспағандықтан, дау-дамайды шешу мен жазаны белгілеуде бидің талқысы мен бағалау еркіндігі басым болды — бұл феодалдық қоғамдарға ортақ құбылыс.

1803 жылғы «Обет» құжаты және қоғамдық қауіп ұғымы

Қоғамдық қауіптілікті бағалаудың маңызды мысалы ретінде 1803 жылғы «Обет» құжатын келтіруге болады. Онда ел ішінде тонау, мал ұрлау сияқты оқиғалар орын алса, даладағы ықпалды топтар (сұлтандар, байлар, билер) мұны жеке адамға қарсы жасалған «жаман қылық» ретінде ғана емес, ел тыныштығына қауіп төндіретін қылмыс ретінде бағалап, оны жоюды талап еткені айтылады.

Бұл ұстаным істі қарауда қоғамға келетін зиянның кең ауқымда өлшенгенін, сондай-ақ шешім қабылдауда материалдық және ру-туыстық қатынастардың да ескерілгенін аңғартады.

Топтық жауапкершілік және «құн» институты

XVIII–XIX ғасырларда қазақ қоғамындағы құқықтық қатынастардың бір ерекшелігі — жауапқа тартылған адаммен бірге оның руы да белгілі бір деңгейде жауапкершілікке тартылуы. «Жаман қылық» үшін құн төлеу тәжірибесі болған.

Құн институты XVII ғасырға жуық кезеңде орнығып, көптеген жағдайда қанды кекке балама ретінде қызмет еткен гуманистік тетік ретінде бағалануы мүмкін. Геосаяси жағдайдың күрделілігі мен демографиялық мүдде (соғыс жағдайында жауынгер санын сақтап қалу) бұл институттың орнығуына ықпал еткені айтылады.

Егер айыпты адамның материалдық жағдайы әлсіз болса, оған руластары мен туыстары көмектесуге міндеттелген. Кейінірек мұндай қолдау топтық жауапкершілік сипатымен күшейе түскен.

Құқықтық дамудың маңызды белгісі: жауапкершіліктің субъектісі

Тағы бір назар аударатын жайт: қазақ қоғамында жануарлар мен жансыз заттар жауапқа ешқашан жүйелі түрде тартылмаған. Кейбір елдерде (орта ғасырлардағы Еуропаның жекелеген өңірлерінде) жануарларды, тіпті жансыз заттарды да соттап, жаза қолданған тәжірибелер белгілі.

Қазақ тәжірибесінде мұндай түсінік орнықпаған: адам өліміне себеп болған жануар үшін де, жансыз зат үшін де «соттау» ұғымы қолданылмаған, жауапкершілік адам әрекеті мен кінәсіне көбірек байланыстырылған. Сондай-ақ есі дұрыс емес адамдарды жауаптан босату тәжірибесі де құқықтық бағалаудың жетілгенін көрсететін белгілердің бірі ретінде түсіндіріледі.

Қорытынды түйін

Құқық бұзушылықты қылмыс және теріс қылық деп бөлу қоғамға қауіптілік деңгейін дәл бағалауға мүмкіндік береді: қылмыс — ең жоғары қауіптілік деңгейі бар және қылмыстық жаза қатерімен тыйым салынған әрекет, ал теріс қылық — қауіптілігі төмендеу болса да, қоғамдық тәртіп пен құқықтық қатынастарға нақты зиян келтіретін бұзушылық.

XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ қоғамының тәжірибесі құқықтық сананың өз логикасы мен өлшемдері болғанын, ал дауларды шешуде істің салдары, қоғамға келетін зиян және жауаптылықтың шеңбері сияқты өлшемдер маңызды рөл атқарғанын аңғартады.