Түркі ислам философиясының мәні

Түркі-ислам философиясының мәні

Тарихи тұрғыдан түркі-ислам философиясының қалыптасуы ұзақ үдеріс болды. Исламның Орта Азияға енуімен бірге Талас шайқасы сияқты шешуші оқиғалар да маңызды рөл атқарды: түркілер арабтармен одақтасып, қытай әскеріне қарсы соғысты. Бұл, бір жағынан, түркі халықтарының ислам өркениетінің құрамына енуіне ықпал етті.

Кейін түріктер Аббаси, Самани, Қарахан, Селжұқ және басқа да мемлекеттер аясында ислам өркениетінің кең таралуына және өркендеуіне жан-жақты үлес қосты. Мұндай жетістіктердің мысалдары мемлекеттік басқару, моральдық құндылықтар, әскери өнер, фиқһ, философия, астрономия, математика, тіл, мәдениет, дін және әдебиет салаларынан молынан табылады.

«Табиғи сұхбат» және мәдениеттердің теңдігі

Бұл үдерістердің Құранға негізделген Иасауи ілімінде еркін сұхбат әдісі арқылы әрі құбылыстық, әрі мазмұндық тұрғыдан жүзеге асқанын айтуға болады. Иасауи бұл тұтастыққа «табиғи сұхбат» арқылы ұласқан.

Түркілік дүниетаным мен ислам мәдениеті арасында табиғи сұхбат орнауы үшін екі мәдениеттің өзара тең дәрежеде болуы шарт. Өйткені әрбір мәдениет — адамның өмір сүру аясы, еркіндігінің кеңістігі. Адам өз төл мәдениетін жеңіл түрде басқа мәдениетпен алмастыра алмайды.

Ежелгі түркі қоғамы «ар-намыс» ұғымын жоғары қоятын, имманенттік ұстындармен көмкерілген, белгілі дәрежеде жабық құрылымға ие болды: ол адамды «бізден» және «бізден емес» деп ажыратты. Мұндағы «біз» көбіне генетикалық белгімен өлшенді. Сонымен қатар бұл қоғам әскери-демократиялық сипаттағы, «өз-өзіне жеткілікті» берік жүйе ретінде ислам өркениетіне үлес қоса алды және «рухани бірлік» құндылығының артықшылығын тануға жеткізетін төзімділік пен сенімге негізделген дүниетанымдық тіректерге де бай еді.

Түркі-ислам ойының іргелі тұлғалары және Құранға сүйенген жаңғыру

Заманауи бетбұрыс: материалистік үлгіден циклдік ойлауға дейін

Бір қызығы, бұл мәселе «жұмыртқа тауықтан жаралды ма, әлде тауық жұмыртқадан жаралды ма?» деген экзистенциалдық сұрақты еске салады. Кейін бұл сауал Батыста сана мен болмыс арақатынасы ретінде қойылып, бүгінге дейін өзектілігін жоғалтқан жоқ. Қарапайым ұғымдар күрделі әрі іргелі құндылықтарға ұласып, философиялық ағымдардың тууына себеп болатыны да сондықтан.

Кеше кеңестік жүйеде адамға да, әлемге де құдайсыз көзқараспен қарадық. Алайда бүгін адамзат «қарапайымнан күрделіге», «төменнен жоғарыға» қарай құрылды делінетін эволюциялық үлгі мен оны тірек еткен «тезис–антитезис–синтез» сұлбасына негізделген материалистік диалектикаға күмәнмен қарай бастады. Бұл үрдіс құдайлық қалыпқа, яғни «келу–қайта оралу» логикасына, бүгінгі тілмен айтқанда, циклдік ойлау жүйесіне бет бұрғандай әсер қалдырады.

Ой мен идеядағы осы өзгеріс адамды «мемлекет–саясат–тарих» үштігінің шеңберінен алып шығып, «адам–әлем–Тәңір» төңірегіндегі көзқарастарды қайта пайымдауға итермелеуде. Нәтижесінде «ақ пен қара», «жабайы және мәдени» секілді жасанды бөліністерге негізделген идеологиялардың көзілдірігі сынып, адамзат реалды ақиқаттармен бетпе-бет келуге мәжбүр болып отыр.

Өткен ғасырда Берлин қабырғасы мен кеңестік «темір перденің» құлауы, «суық соғыстың» аяқталуы сол идеологиялардың қабығын аршыды. Бірақ бөлінудің жаңа формалары жаһандану кезеңінде бүркемеленген түрде жалғасып келеді. Бұл — өз алдына бөлек талдауды қажет ететін мәселе.

Тәуелсіздік кеңістігі және түркі сопылық философиясы

XX ғасырда ислам өркениеті мен түркілік мәдениет негізінде тарихи болмысын қалыптастырған тәуелсіз қазақ мемлекеті дүниеге келді. Алғашқы қадамдардан-ақ мемлекеттің баянды болуы үшін атқарылар іс қат-қабат мәселелерге бағытталды: ұстанымдар мен негізгі мақсаттар айқындалды.

Мемлекеттің іргесі ретінде қазақ мәдениеті алынып, оның рухани желісі — исламды тану, үйрену және иемдену әрекеті күшейе түсті. Осы құбылыстың ортақ діңгегі, руханиятымыздың айнасы ретінде Қожа Ахмет Иасауи ілімі мен оны қамтитын түркі сопылық философиясы айрықша көрінеді.

Құран және интеллектуалдық модельдер: Алла–әлем–адам

Сопылық мәдениеттің де негізінде Құран жатыр. Сопылықтың тақырыбы — адам; ал адам болмысы Құранда кеңінен қамтылған. Құран көрсеткендей, адамның Алламен тікелей сұхбат құра білуі оның саналы болуына байланысты. Адамды жауапкершілік иесі ететін күш — ақыл мен ой-сана.

Құран адамды үнемі терең ойлауға, интеллектуалдық қызметке шақырады және осы жолда таңдау еркіндігіне бағдар береді. Адамның білуі тиіс болмыстардың түрі мен мәні де айқындалады: Құран Алла, әлем және адам туралы мәлімет береді.

Сонымен бірге Құран ойлауға шақырумен ғана шектелмей, интеллектуалдық әрекеттің қағидасы мен модельдерін де ұсынады. Мәселен, әлемдегі біртұтас жүйені Бір Тәңірмен байланыстыра отырып: «Егер бір емес, бірнеше тәңір болса, көк пен жер, яғни барлық әлем хаосқа ұшырар еді» деген мазмұндағы ескерту арқылы тұтастық логикасын көрсетеді.

Араб тіліндегі «ақыл» ұғымының «байланыстыру» мағынасы бар. Ислам философиясында ол тек физикалық әлемді себеп–салдар қатынасы арқылы байланыстыруды ғана емес, одан тыс метафизикалық әлеммен үндесуді де білдіреді. Демек, Құрандағы ойлау әрекеті физиканы метафизикамен, әлем болмысын оның онтологиялық ұстанымымен байланыстыру көрінісі ретінде түсіндіріледі.

Исламдағы таным жүйелері: кәлам, философия, сопылық

Ислам өркениетінің ішінде құндылықтар мен доктриналардың негізі Құранға сүйенеді. Осы өрісте ислам мәдениеті үш ірі интеллектуалдық дәстүрді жүйеледі: кәлам (теология), философия және сопылық (даналық). Қазақ даналығының өзегі де сопылық философиямен тығыз байланысты: даналық, хикмет, терең ой, сарын, сыр секілді категориялар қазақ ойлау жүйесінің іргетастары саналады.

Орта Азияда, әсіресе Түркістан мен Сыр бойында кең тараған Иасауийа мектебі түркілік даналықтың және сопылықтың бастауы ретінде белгілі. Сонымен қатар бұл өңірде фикх, философиялық мектептер де дамыды.

Мұнда «интеллектуалдық дәстүр» дегенде табиғаты ортақ мәселелерді қарастырғанымен, бір мәселені танымдық тұрғыдан әрқалай түсіндіретін үш бөлек саланы айтамыз. Мақсат — сопылық танымның ислам аясында пайда болған ішкі мәнін философиялық тұрғыдан пайымдау.

Философияның ислам өркениетіндегі орны: мұра және пікірталас

Ислам ғылымдары жүйесінде философия мен хикмет те маңызды орын алды. Философия Құран аяттары түспей тұрып-ақ бар болған мұра еді; сондықтан исламның даму кезеңдерінің бірінде осы дайын қазынаны пайдалану заңды болатын. Әуелде «барлық мәлімет тек Құраннан алынуы тиіс» дейтін топтар үшін философиялық мұраны ислам ғылымы ретінде қарастыру күрделі проблема тудырды. Дегенмен мұсылман өркениетінде философиялық мұраны интеллектуалдық өмір үшін қажетті деп тапқандар да аз болған жоқ; олар Аббаси билігі қолдауымен аударма және игеру жұмыстарына көп күш жұмсады. Нәтижесінде исламдық философиялық мұра қалыптасты.

Ибн Сина дәуірінде философия ақли ғылымдар ретінде танылды: олар дінге негізделсін, не негізделмесін, кез келген өркениеттің интеллектуалдық деңгейін танытатын білім салалары болатын. Құран мәтінінің интеллектуалдық астарына үңілсек, ислам өркениетін құру үдерісінде өзге мұраларға ашық, ал қуатын иманнан алатын берік табиғат барын аңғаруға болады. Осы тұрғыдан философия ислам ғылымдары жүйесінде «нақыл мен ақыл» үйлесімі мәселесін алға шығарып, өз орнын иеленді.

Философтар мен нақли ғылымдар арасындағы қатынас тарихта ұзақ пікірталастарға себеп болды. Кейбір ойшылдарды қоспағанда, көпшілік философтар ислам құндылықтарын жоғары санап, өзін мұсылман деп білді. Соған қарамастан, Ғазали «Философтардың адасуы» еңбегінде мұсылман философтарын белгілі мәселелер бойынша сынға алды. Дегенмен бұл айтыстар олардың жеке діни ұстанымдарына күмән келтіруді әрдайым дәлелдей бермейді: мысалы, Ибн Сина еңбектерінен ислам негіздерін дәріптеу мен философиялық пайымның исламға қарсы емес екенін негіздеуге ұмтылыс айқын көрінеді.

Кәлам мен философияның тоғысуы: мәселелердің ортақтығы

Кәламның дамуы иман доктриналарын қорғау және негіздеу қажеттілігімен байланысты болды. Бірақ уақыт өте келе кәлам қарастырған мәселелер өздігінен философияның зерттеу аясына жақындады: көтерілген проблемалар философияның сұрақтарымен параллель өрбіді. Осы себепті кәлам мен философияның байланысы күшейді.

Ислам ойлау тарихында кәламды ғылыми сала ретінде жүйелеуге мутазила ерекше ықпал етті. Олардың «жауһар–араз» (субстанция–акциденция) мәселесі төңірегінде Жаратушы мен жаратылған арасындағы қатынасты негіздеуге ұмтылысы, сондай-ақ Басра мен Бағдат мектептеріндегі космологиялық және онтологиялық теориялардың ертедегі натуралист философтардың көзқарастарымен ұқсастығы кәламның қалыптасу кезеңінде философиямен қандай дәрежеде байланыс орнатқанын байқатады.