Шәкәрімнің ақындық әлемі атты екінші бөлімде ақын поэтикасының рухани бастауларының мән - маңызы қарастырылады
Шәкәрім поэтикасының рухани бастаулары
«Шәкәрімнің ақындық әлемі» атты екінші бөлімде ақын поэтикасының рухани бастауларының мән-маңызы талданады. Сонымен қатар бұл тарауда мәтіндік тұрғыдан өзгешелігі бар «Қорқыттың сарыны» тәрізді өлеңдер де кеңінен сөз болады.
«Қорқыт сарынындағы» өзек — өмірдің мәні мен адамды сүюге ынталандыратын қуаттың саналы жүрекке қозғау салатын, ғұмырлы дүниенің өзінен шығатыны. Өмір мен өлім туралы толғаныс арқылы Қорқыт бабаның «өмірді сүю философиясын» Шәкәрім кейінгіге өнеге етіп ұсынады.
«Қорқыт сарыны»: өмірді сүю философиясы және рухани биіктеу
«Мен өлсем, сарын жоғалар, қимадым көміп тастарға…» деген Қорқыт танымын өлең өріміне салғанда, ақын сопылық сипаттағы астарлы, бейнелі сөз бен ұғымдарға жиі жүгінеді. Шәкәрім үшін бұл сарынның түп қазығы — адамды рухани жоғары деңгейге көтеретін ізгілік: рухани тазару, дұрыстық, хақиқат жолы.
Залалды мінездерге қарсы азаматтық үн
Қорқыттың өмір сүру философиясын таяныш еткен ақын адам болмысының мәнін кетіретін мінездерге қарсы көзқарасын осы сарынмен білдіреді:
Басайын қобыз пернесін! Монтанды талай мұңдар бар. Нәпсіге ерген сұмдар бар, Адамды аңша аулатқан. Алдамшы, арсыз жандар бар, Ондайлар маған келмесін.
Хафиз тағылымы және «Иманым» топтамасындағы қазақы сопылық
Шәкәрімнің өмірлік көзқарастарының қалыптасуына Шығыс поэзиясының саңлағы Хафиз тағылымының ықпалы зор. Ақынның «Иманым» атты топтама өлеңдерінде сопылық сарын мен сопылық таным қазақы жүйеге лайық қайта өріледі.
Қазақ ұғымына жақындатылған көркем әлем
Кел, аяқшы, қымыз құй, Көпке бер де, маған бер. Махаббат салды ауыр күй, Жан қысылып, ақты тер.
Осы өлеңнің соңында Шәкәрім Хожа Хафизден аударудың мәні бүгінгі қоғамның рухани сұранысынан туғанын атап өтеді; сондай-ақ арақ, қымыз сияқты сөздерді қазақ ұғымына сай бейімдегенін жазады.
Осы үлгіде жазылған «Кел, аяқшы, қымыз құй», «Кешегі басшы піріміз», «Қорқыт, Қожа Хафиз түсіме енді», «Көрініске шоқынған», «Мәжілісінде досыңның» сияқты, «Қожа Хафиз сөзінен» деп берілген топтама өлеңдері бар.
Рухани үндестік: хақты сүю, махаббат, өмір мен өлім
Шәкәрім Хафиз өлеңдерін зерделей отырып, шығыс шайырының ой тереңдігін — хақты сүю, адамшылық, махаббат, дүние, ғалам туралы толғаныстарын — өз дүниетанымымен сабақтастыра қабылдайды. Хафиз ғазалдарында Хаққа деген махаббат, жалған дүние, жан дүниенің күрделілігі, тазалық жолы, өмір мен өлім, жан тазалығы жырланады.
Дегенмен Шәкәрім сопылық қалыпты сол күйі көшірмей, оны қазақ өлеңінің ырғағына, ұлттық ұғымға лайықтап қайта сомдап, оқырманға ұлттық поэзия ретінде ұсынады.
Көркемдік жаңалық: метафора, символ және астарлы тіркестер
Сопылық поэзияның мазмұн байлығы мен түрлік мүмкіндіктері қазақ ақындарына жақсы мен жаманды сынау, ізгілікті насихаттау, адам өмірінің мәнін пайымдау, өмір мен өлімді толғау, Алланың құдіретін таныту сияқты тақырыптарды шығыстық көркем тәсілдермен тереңдетуге жол ашты. Осы арқылы Шәкәрім қазақ поэзиясының мазмұндық та, түрлік те, тәлімдік те сапасын арттырды.
Астарлы образдар арқылы кеңейген мағына
«Иманым» жинағында ақын астарлы сөз тіркестерін мол қолдана отырып, жаңа мағыналық айшық қалыптастырады. Әр шумақ, әр тармақтағы тың теңеу, метафора, символдар ұлттық тілдің лексикалық байлығымен және шығыс әдебиетінің классикалық тәжірибесімен ұштасады.
«Сөзі — адам, өзі — құс»; «ішің — у, сыртыңды майла»; «сөзі — жан, әні — тән»; «жаны — сөз, тәні — ақша»; «тілім — бұлбұл, сөзім — бұлақ»; «жүзі — сиқыр, шашы — тұзақ».
Мұндай құбылту мен сөз ауыстырулар Шәкәрімнің идеялық мақсатын айқындап, суреткерлік шеберлігін күшейте түседі.
Абай мен Шәкәрім: жүрек метафорасының сабақтастығы
«Жарымды жаным сүйді, сүйе алмай тәнім күйді» өлеңінде жар бейнесі эстетикалық талғаммен, нақышты сипаттаулармен беріледі: сөз өлшемі мен ұйқас сұрыпталып, ой дәл әрі әсерлі өріледі.
Абайдың «Жүрегім менің қырық жамау, қиянатшыл дүниеден…» деген жүрекке жан бітіретін метафоралық бейнесі Шәкәрімде: «Жүрегім дертті, сау емес, сол себепті сөзім — у…» түрінде жаңғырады. Бұл — халық мұңын мұңдаған екі ақынның өкініш-арманы мен күйзеліс сәттерін дәл танытатын көркем тоғыс.
Үміттің семантикасы: «жапырақ» және «үй» бейнелері
Заман түзелуін аңсаған, қоғам өзгерісін армандаған Абай мен Шәкәрім үміті үзілген шақта ішкі шерін бейнелі сөзбен жеткізеді: бірінде «жапырағы қуарған ескі үміт», бірінде «үміттің үйін құлатты» деген тіркестер ойдың салмағын арттырады. Екеуі де — әсерлі әрі көркем метафоралық шешімдер.
Метафоралық жүйе және қоғамдық дерттің бейнесі
«Міндеу мен күндеу» өлеңіндегі «алдыңғылар мен артқылар», «пәленшенің сөзі», «әркім», «жақсының сөзі», «ақылды көп жан өткен», «солардың бар сөзі» тәрізді ұғымдар жинақталып, типтік образ жасауға қызмет етеді. Мәселен:
Алдыңғының соқпағын артқы түзер, Ғылым деген нәрсе емес күдер үзер. Мінін алып, міндіге мінсіз қосып, Бұрынғыны жаңартып жастар түзер.
Мұндағы «соқпақ жол» — халықтың ғасырлық жолы, тарихтың сүрлеуі, алдыңғы ата-бабалардың ізі. Ақын осы метафора арқылы тұтас көркем сурет жасайды.
«Жаралы жүрек», «ой жаралы»: ішкі қасіреттің жаңа деңгейі
Сол өлеңдегі «жаралы жүрек», «қираған сүйек» тіркестері ақынның зар-мұңын айқындайды. Сондай-ақ «жанған жүрек», «жайнаған жүрек», «ақ жүрек», «дертті жүрек» секілді тұрақты тіркестер арқылы жүрек метафорасы сан қырынан ашылады: шаршаған, дерттенген, алдағыштарға сеніп алданған жүрек.
Ерекше назар аударар тұс — «ой — жаралы» ұғымының жаңалығы. Бұл жерде бастапқы мағына тереңдеп, тың мазмұнға ие болады.
Тән мен жан туралы философиялық метафоралар
Шәкәрімдегі метафоралық құрылымның бір үлгісі — тән мен жанның арақатынасын бейнелеу: «тән — терезе», «жан — қожа», «тән — жанның құлы», «ғылымның атасы — таза ақыл», «сөз — құдайдан шыққан бу» тәрізді құбылтулар мағынаны тереңдетіп, әсерді күшейтеді.
Кейде әлеуметтік дерт те дәл осындай бейнелеу арқылы ашылады: «Сырты — сау, іші — науқас елдің дені, алдап айтқан ақын көп, тіл шешені…» деген тармақтар қоғамның ішкі қайшылығын ықшам да нысаналы түрде көрсетеді. Біртұтас көрінгенімен, өз-өзімен алысқан орта бейнесі «сау» және «науқас» сөздерінің аясына сыйып, ақынның наразылық үнін айқындатады.
Әдеби үдерістегі орны: жазба әдебиет, лирика және эпикалық мұра
Шәкәрім ауыз әдебиеті мен суырыпсалма ақындар поэзиясының жазба әдебиетке ауысуына зор үлес қосты. Лирикалық жанр түрлерінің дамуына, мазмұнның тереңдеуіне мол еңбек сіңірді. Көптеген өлеңдеріне ән де шығарды.
Дастан мен роман: махаббат, қарсылық, әділет
- Абайдың кеңесімен жазылған «Қалқаман — Мамыр» дастанында (1888) кіршіксіз махаббат дәріптеліп, ел билеушілер орнатқан қатыгез тіршілікке қарсылық, оны айыптау сарыны байқалады.
- «Еңлік — Кебек» дастанында (1891) бірін-бірі сүйген екі жастың қасіреті ескілікті салт-сананың қасаң қағидаларымен байланыстырылып суреттеледі.
- «Айсұлу — Нартайдың» поэмасында жамандықтың жазалануы идеясы алға шығады.
- «Әділ — Мария» романында шынжыр балақ, шұбар төс алпауыттардың зорлық-зомбылығына қарсылық білдіріліп, оқиға революция жеңісін хабарлаған түйінмен аяқталады.