Қазақша рефераттар

Оңтүстік Қазақстан облысы елді мекен жерлерінің құрамы

Оңтүстік Қазақстандағы жер ресурстары: аридтік ландшафт, суармалы егіншілік және экологиялық тәуекел

Жер ресурстарының сапалық жағдайына тоқталсақ, Оңтүстік Қазақстан облысында агроклиматтық ықпал айқын байқалады. Қазақстанның оңтүстік аймақтарын аридтік ландшафттар құрайды. Мұндай ландшафт антропогендік қысымға төзімсіз, өзін-өзі қалыптастыру және қайта қалпына келу қабілеті әлсіз.

Суармалы егіншілік кезінде ландшафттың кейбір компоненттері түбегейлі өзгеріп, зат алмасудың эволюциялық қалыптасқан айналымы бұзылады. Соның салдарынан эрозия, жер асты сулары деңгейінің көтерілуі, топырақтың тұздануы және мелиорациялық жағдайдың нашарлауы сияқты процестер күшейеді.

Су эрозиясы және суармалы жүйелердің жанама салдары

Ирригациялық эрозияның шығыны

Ирригациялық эрозия (су эрозиясы) елеулі шығынға әкеледі: топырақтың беткі қабатының шайылуы гектарына ондаған, кейде жүздеген тоннаға дейін жетуі мүмкін. А.М. Иорганский және т.б. деректері бойынша, қардың еруінен пайда болатын эрозиямен салыстырғанда, бұл түрдегі шығын 40–42% жоғары.

Шығын болған су жер бетіне жақын жатқан жер асты сулары деңгейін көтереді. Бұл топырақтың тұздануына, ал рельефтің ойпаң бөліктерінде тұзды көлдердің түзілуіне себеп болады. Тұздану ландшафттың экологиялық тепе-теңдігін күрт төмендетіп, өнімділігі жоғары жерлердің көлемін қысқартады.

Тұзданудың ауқымы

Республикадағы тұзды жерлердің көлемі 33,8 млн га, яғни барлық ауылшаруашылық жерлердің 15,2%.

Тұздалған жерлер көлемі бойынша Оңтүстік Қазақстан облысы Қызылорда, Маңғыстау, Қостанай облыстарынан кейін 4-орында (2,2 млн га).

Эрозияға ұшыраған жерлер

Су эрозиясына әр түрлі деңгейде ұшыраған жерлердің көлемі Оңтүстік Қазақстанда шамамен 0,9 млн га.

Шымкент экология және биоресурстар басқармасының мәліметі бойынша, егістік жердің 13%-ы жел эрозиясына ұшыраған.

Жер қорының өзгерісі (1990–1999)

1990–1999 жылдар аралығында Республикадағы ауылшаруашылық жерлердің көлемі екі есеге жуық қысқарған: 223,1 млн га-дан 139 млн га-ға. Жайылым жерлер 1,5 есе азайған (35,6-дан 21,8 млн га-ға), ал пайдаланылмай бос жатқан жерлер 10 есеге дейін көбейген (0,8-ден 10,2 млн га-ға).

Суармалы егіншіліктің әлеуеті және экономикалық тиімділігі

Суармалы жердің стратегиялық маңызы

Оңтүстік Қазақстан облысында егін шаруашылығына қолайлы ірі массивтер бар: Қызылқұм (726 км²), Арыс–Түркістан (910 км²), Шәуілдір (450 км²), Келес (1180 км²) және Жалаңаш жазығы (1712 км²). Жалпы көлемі шамамен 4978 км².

Қазақстандағы суармалы жер көлемі азайып, қазіргі таңда шамамен 1,0 млн га ғана. Соған қарамастан, осы суармалы алқаптардан алынған өнім құны республика бойынша алынатын жалпы өнімнің 25%-ын құрайды: яғни тәлімі егістің 6 гектарынан алынатын өнімге 1 гектар суармалы егіс шамалас нәтиже береді.

Өтелу мерзімдері

  • Мақта: шамамен 3 жыл
  • Қант қызылшасы, күріш: 5–7 жыл
  • Көкөніс және малазықтық дақылдар: 2–3 жыл

Дерек: Садықұлов Д.С., 1971.

Екі өнім алу мүмкіндігі

Суармалы егіншіліктің маңызды артықшылықтарының бірі — бір жылда екі өнім алуға мүмкіндік беруі. Мәселен, тез пісетін астық дақылдарынан кейін немесе жазда пісетін картопты жинағаннан соң Оңтүстік Қазақстан облысында вегетациялық кезең 90–110 күнге дейін созылады. Осы уақыт ішінде аңыздыққа тез пісетін тары немесе сүрлемдік жүгері сияқты дақылдарды егуге болады.

Су жеткізілсе, бұрын өнім бермейтін әрі жайылымға жарамсыз шөлейт жерлердің өзі тұрақты және мол өнім беретін алқапқа айналып, табиғаттың қолайсыз құбылыстарына тәуелділікті төмендетеді.

Дағдылы қауіп: қымбат игеру және дұрыс басқарылмаса — тез тозу

Суармалы жерлерді игеру арзанға түспейді: канал қазу, мелиорациялық жағдайды жақсарту, инженерлік инфрақұрылым салу едәуір қаржыны талап етеді. Бірақ бұл шығындар әдетте бірнеше жыл ішінде өтеледі. Алайда арнайы ережелер мен шаралар сақталмаса, игерілген жерлердің тез сорлануы немесе батпақтануы, яғни шаруашылық айналымынан шығып қалуы ықтимал.

Нақты деректер бойынша, оңтүстіктегі суармалы егіншілік дамыған облыстарда жердің 40%-дан астамының мелиорациялық жағдайы нашар және сорлануға бейім.

Оңтүстіктегі мелиоративтік алқаптардың 3 типі (В.М. Боровский, 1967)

1) Тау етегі мен бөктеріндегі көлбеу тегістіктер

  • Жоғарғы қабаты сары-сазды, ұсақ жыныстар; төменгі қабаты — ірі жыныстар, қиыршық тас және құм.
  • Жер асты сулары терең орналасады, суы негізінен тұщы; табиғи ағымы жақсы.
  • Топырақ көбіне сұр және қарақоңыр, тұзы аз немесе жоқ; сорлану қаупі төмен.
  • Негізгі мәселе — су өткізгіштіктің жоғарылығынан каналдар мен арықтарда судың жерге сіңіп, ысырап болуы.

Мысал: Қаратау етегіндегі Арыс–Түркістан каналының 50–110 км аралығында арна ірі тасты қабаттарға ойылып, судың жер астына сіңуі күшейген. Бұл жердің өзін батпақтандырмаса да, төменгі аумақтардың мелиорациялық жағдайын нашарлатып, жүздеген гектар алқаптың сорлануына, ал Түркістан қаласының кей бөлігінің су басып батпақтануына дейін жеткізген.

2) Тау етегіндегі сазды белдеу (“қарасулы аймақ”)

Бұл аймақ пролювиалды-делювиалды жыныстардан құралған. Таудан алыстаған сайын механикалық құрамы ауырлап, ұсақ ұнтақталған жыныстар басым болады. Су өткізгіштіктің төмендеуіне байланысты жер асты суының ағыны бәсеңдеп, су жер бетіне жақындайды; кей жерлерде бұлақтар жер бетіне шығып жатады.

  • Топырақ түрлері: шалғынды сұр, шалғынды-сазды, шалғынды-батпақты және батпақты.
  • 0,5–0,1 м тереңдікте қатты карбонатты қабат жиі кездеседі (Орта Азияда “арзық” немесе “шоқ”).
  • Суару кезінде су шығыны салыстырмалы аз; өсімдік жер асты суын да пайдалана алады.

Сондықтан бұл аймақты суарғанда суды есептелген мөлшерден кем беру орынды. Батпақтанған бөліктерде құрғату үшін керіз (дренаж) қазу қажет, ал сорланған топырақтарды жуып-шаю арқылы мелиорациялық жағдайды жақсарту керек. Жер асты суының деңгейі тұрақты бақылауда болуы тиіс.

3) Төменгі шөлді белдеу

Бұл алқаптар қазіргі немесе ежелгі өзен арналары мен уақытша ағын сулардың шөгінділерінен қалыптасқан, еңістігі шамалы тегістіктер. Топырақ қабаты әркелкі: үстіңгі беті ұсақ, астында көбіне құмды қабаттар кездеседі. Жер асты суларының тереңдігі әр түрлі, ал табиғи ағымы өте әлсіз.

Соңғы кезеңдерде игерілген және келешекте игерілетін жерлердің басым бөлігі осы белдеуде. Бірақ суарған кезде жер асты суы тез көтеріліп, топырақ сорлана бастайды. Мұнда су шығыны жоғары болғандықтан, тұздану қаупін төмендету үшін суару нормасын кейде есептегі мөлшерден 20–30% арттыру арқылы тұзды шайып, кейін шайынды суды арнайы қашыртқылармен алқаптан тыс әкету қажет.

Бұл — мелиоративтік тұрғыдан ең ауыр алқап. Инженерлік және ирригациялық жұмыстардағы болмашы қателіктің өзі топырақты тез сорландырып, егістікті істен шығаруы мүмкін. Коллекторлы-керізді қашыртқы жүйелердің мінсіз жұмысы шешуші рөл атқарады.

Инженерлік шешімдер: суды ысырап етпеу және сорлануды тежеу

Негізгі бағыттар

  • Жердің бетін тегістеу: суармалы танапта су таралуын теңестіріп, артық сіңудің және ойпаңда жиналудың алдын алады.
  • Каналдар мен арықтарды қаптау: табаны мен бүйірін су өткізбейтін бетон плиталармен немесе латоктармен қаптау су шығынын азайтады.
  • Бентонит қолдану: кейбір жағдайда арықтардың су сіңіруін төмендету үшін ұнтақталған балшық-бентонит себу ұсынылады.
  • Суды мөлшерлеп беру: топырақтың физикалық қасиеттерін ескере отырып, суаруды тәртіппен және дәл нормамен жүргізу қажет.
  • Коллекторлы-керізді дренаж: мелиорациялық тұрғыдан қолайсыз аумақтарда жер асты суын төмендетудің негізгі әдісі — инженерлік жолмен қазылған терең дренаж жүйелері.

Неліктен дренаж жүйесі міндетті?

Қанша су үнемдеп, жерге артық су жібермеуге тырысқанның өзінде, мелиорациялық жағдайы қолайсыз аймақтарда 5–6 жыл ішінде жер асты суы көтеріліп, топырақ сорлана бастауы мүмкін; ал ойпатты жерлердің батпаққа айналу қаупі бар. Сондықтан мұндай алқаптарда тұрақты нәтиже беретін шешім — коллекторлы-керізді жүйелер арқылы жер асты суының ағымын ұйымдастыру.

Өкінішке қарай, соңғы жылдарға дейін коллекторлы-керіз жүйелерін салу жұмыстары жеткілікті деңгейде шешілмей келді. Соның салдарынан Оңтүстік Қазақстанның көптеген суармалы жерлері сорланып, шаруашылық айналымынан шығып қалды. Нәтижесінде “жылжымалы егіншілік” тәжірибесі — бір жер сорланып істен шықса, оны тастап, келесі жерді игеру — кең тарады.

Қазіргі жағдайда мелиорациялық жағдайы нашар алқаптарды игеру жобаларында коллекторлы-керіз жүйелерін салу және каналдарды инженерлік талапқа сай қазу міндетті түрде қарастырылуы тиіс. Сонда ғана суармалы жерлерді сорланудан жүйелі түрде қорғай аламыз.

Жүйелік мәселе: инженерлік стандарттарға сай емес инфрақұрылым

Соңғы деректер бойынша, Қазақстанның суармалы жерлеріндегі арық-атыздардың шамамен 80%-ы қазіргі талапқа сай инженерлік құрылыстар деңгейінде емес. Негізгі міндет — осы олқылықты жойып, суару инфрақұрылымын стандарттарға сәйкес жаңғырту.

Осыны ескере отырып, суармалы жерлердің мелиорациялық жағдайын жақсартуға инвестицияның белгілі бір бөлігін бағыттау туралы қабылданған шешім — практикалық тұрғыдан маңызды әрі уақыт талабына сай қадам.