Аудитті жүргізудің нормативті - құқықтық базасы
Аудитті жүргізудің нормативтік-құқықтық базасы
«Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС активтерінің аудитін жүргізу барысында аудиторлар Қазақстан Республикасының қолданыстағы нормативтік-құқықтық актілерін және қаржылық есептіліктің халықаралық талаптарын басшылыққа алады. Негізгі мақсат — есептің заңнамаға сәйкестігін және қаржылық есептіліктегі деректердің шынайылығын растау.
Негізгі құжаттар
- «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» ҚР Заңы (2007 жылғы 28 ақпан, №234-III).
- «Аудиторлық қызмет туралы» ҚР Заңы (2006 жылғы 5 мамыр, №139-III).
- Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттары (ҚЕХС) және өзге де қолданылатын стандарттар.
Негізгі құралдар аудиті: мақсат және міндеттер
Негізгі құралдарды сақтау, есепке алу және пайдалану аудитінің мақсаты — негізгі құралдардың сақталу орындары бойынша ішкі және сыртқы қозғалысының, құнының, пайдалы қызмет ету мерзіміне енгізілген өзгерістердің бухгалтерлік есепте уақтылы әрі дұрыс көрсетілуін, сондай-ақ олардың қаржылық есептілік көрсеткіштерімен сәйкестігін тексеру.
Аудиттің басты міндеттері
- Негізгі құралдардың нақты қолда барын және сақталуын бақылау жүйесінің қамтамасыз етілгендігін бағалау.
- Еңбек құралдарының негізгі құралдарға дұрыс жатқызылғанын, жіктелуі мен топтастырылуының дұрыстығын тексеру (меншік қатынасы, өндіріс үдерісіне қатысу сипаты).
- Есепте негізгі құралдардың дұрыс бағаланғанын анықтау.
- Кіріс және шығыс операцияларының дұрыс рәсімделуі мен есепте көрсетілуін тексеру.
- Тозу (амортизация) мен жөндеу бойынша есептеулердің дұрыстығын және олардың құжатталуын тексеру.
- Негізгі құралдардың дұрыс және тиімді пайдаланылғанын бағалау.
- Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілікте негізгі құралдар мен олардың қозғалысы туралы мәліметтердің шынайы көрсетілуін тексеру.
Сақталуды бақылау және түгендеу: аудит нені анықтайды?
Аудитордың міндеті тек негізгі құралдардың сақталуын бақылаудың ұйымдастырылуын тексерумен шектелмейді. Ол сақталуды қамтамасыз етуге бағытталған іс-шаралардың толық орындалуын да бағалайды.
Тексерілетін негізгі ұйымдастырушылық шарттар
- Басшылықтың бұйрығымен негізгі құралдардың сақталуына жауапты материалдық жауапты тұлғалардың тағайындалуы.
- Тағайындалған тұлғалармен толық материалдық жауапкершілік туралы жазбаша шарттардың жасалуы.
- Түгендеу жүргізетін тұрақты жұмыс істейтін комиссияның бекітілуі.
- Жылдық қаржылық есептілік жасалғанға дейін түгендеудің жүргізілуі.
- Түгендеу нәтижелерінің дұрыс құжатталуы және оларды қарау мерзімдерінің сақталуы.
- Кем шығу, жоғалу, бүліну фактілері болғанда кінәлі тұлғаларға қолданылған әкімшілік шаралардың негізділігі.
Аудит бағдарламасы: құрылымы және қамтитын мәселелер
Негізгі құралдардың сақталуы мен пайдаланылуын тексеру үшін аудит бағдарламасы жасалады. Бағдарламада тексерілетін мәселелер, жоспарланған аудит әрекеттері, ақпарат көздері және тексеру мерзімдері нақты көрсетілуі тиіс.
Бағдарламада әдетте тексерілетін бағыттар
- Баланс көрсеткіштерінің Бас кітап, есеп регистрлері және машиналық жазбалармен сәйкестігі.
- Негізгі құралдардың аналитикалық және синтетикалық есебінің дұрыс жүргізілуі.
- Сақтау және пайдалану орындарында нақты қолда барын тексеру және бақылаудың қамтамасыз етілуі.
- Ішкі және сыртқы қозғалыстардың дұрыс құжатталуы.
- Дұрыс топтастыру және сыныптау (классификация).
- Бағалау операциялары және қозғалыстардың құжаттамалық негізділігі.
- Кіріске алу және есептен шығару операцияларының дұрыстығы.
- Тозу есептеу және амортизациялау операцияларының дұрыстығы.
- Жөндеу шығындарының (күрделі және ағымдағы) негізділігі және шоттарда дұрыс көрсетілуі.
- Техникалық жағдайы және тиімді пайдалану деңгейі.
- Сақтандыру және салық есептеуге қатысты операциялардың дұрыстығы.
Есептің өзара байланысын тексеру
Негізгі құралдардың баланста дұрыс көрсетілуін растау үшін аудитор 2410 «Негізгі құралдар» және 2420 «Негізгі құралдардың тозуы» бөлімшелеріне кіретін синтетикалық шоттардың қалдықтарын Бас кітаптағы және өзге регистрлердегі мәліметтермен салыстырады. Сондай-ақ аналитикалық есеп шоттары көрсеткіштерінің жиынтығы синтетикалық есеп мәліметтерімен сәйкес келуі тиіс.
Негізгі құралдарды кіріске алу: көздері және рәсімдеу талаптары
Аудитор кәсіпорын басшысының негізгі құралдарды қабылдап, кіріске алуды жүзеге асыратын тұрақты жұмыс істейтін комиссия құру туралы бұйрығымен және комиссия құрамымен танысады. Осыдан кейін негізгі құралдардың кәсіпорынға түсу (келіp түсу) көздері анықталып, олардың құжаттамалық рәсімделуі бағаланады.
Кіріске алу көздері бойынша ерекше назар аударылатын жағдайлар
- Күрделі қаржы салымдары: жаңа ғимараттар мен құрылыстар салу, жабдық сатып алу және орнату.
- Заңды және жеке тұлғалардан жаңа және бұрын пайдаланылған негізгі құралдарды сатып алу талаптарының сақталуы.
- Тауар-материалдық құндылықтарға айырбастау (бартер) арқылы алынған негізгі құралдар.
- Тегін (өтеусіз) алынған негізгі құралдар.
- Құрылтайшылардың жарғылық капиталға қосқан үлесі ретінде алынған негізгі құралдар.
- Түгендеу кезінде анықталған есепте жоқ (артық) негізгі құралдар.
- Ұзақ мерзімді жалға алу (лизинг/жалға алу) арқылы алынған негізгі құралдар.
Комиссия құрамына қойылатын практикалық талап
Қабылдау комиссиясының жұмысы толыққанды болуы үшін оның құрамына әртүрлі бағыттағы мамандардың қатысуы маңызды: бас мамандар, механиктер, құрылыс мамандары, техникалық бөлім өкілдері, еңбек қауіпсіздігі мамандары, бухгалтерлер және өзге де жауапты тұлғалар. Аудитор құжаттардың уақтылы толтырылып, тіркелгенін және комиссия мүшелерінің қатысу тәртібі сақталғанын тексереді.
Аналитикалық есеп және бастапқы құжаттар: дәлдік қайдан басталады?
Нақты қолда бар негізгі құралдардың сақталуын тексеру кезінде аудитор аналитикалық есепке ерекше назар аударады. Әрбір негізгі құрал нысаны бойынша мүліктік карточкалар дұрыс ашылып, уақтылы толтырылуы және онда техника-экономикалық сипаттамалар, тұрған орны, бастапқы құны, қайта бағалау нәтижелері мен өзге де маңызды деректер көрсетілуі тиіс.
Салыстыру қағидасы
Мүліктік карточкадағы мәліметтер бастапқы құжаттар деректерімен салыстырылып, негізгі құралдардың тұрған орны мен пайдалануына қатысты ақпараттың есептіліктегі жағдайына сәйкестігі анықталады. Пайдалы қызмет ету мерзіміне немесе құнына елеулі әсер ететін өзгерістер енгізілсе, қосымша сипаттамалар міндетті түрде көрсетілуі қажет.
Құжат рәсімдеу сапасы
Аудитор ұйымның есепті ұйымдастыру нысанына қарамастан, аналитикалық және синтетикалық есеп регистрлерін, деректерді өңдеу үдерісін және олардың өзара байланысының дәйектілігін тексереді. Сонымен қатар бастапқы құжаттардың реквизиттері бекітілген тәртіпке сай толтырылуын және жауапты тұлғалардың қолдарының түпнұсқалығын бағалайды.
Анықталған кемшіліктер мен тәртіп бұзушылықтар аудиторлық қорытындыда дәлелді түрде көрсетілуі тиіс. Қажет болған жағдайда аудитор қарсы тексеру жүргізуді талап ете алады.
Амортизация (тозу) есебі: тәуекел көп аймақ
Негізгі құралдар бойынша амортизацияны (тозуды) есептеу — есепте жиі қателік жіберілетін және қаржылық нәтижеге тікелей әсер ететін аймақ. Сондықтан аудитор бұл бағытта есеп саясатының талаптарына сәйкестікті және есептеулердің дұрыстығын кешенді түрде тексереді.
Тексеру барысында назар аударылатын мәселелер
- Есеп саясатына сәйкес тозу есептеу тәртібінің сақталуы.
- Тозу есептеу ведомостарының дұрыс толтырылуы және есептеулердің дәлдігі.
- Жолаушылар және жүк тасымалдайтын автокөліктер бойынша есептеу ерекшеліктерінің сақталуы.
- Нысан кіріске алынғанда және есептен шығарылғанда амортизацияны бастау/тоқтату тәртібінің орындалуы.
- Пайдалы қызмет ету мерзімі аяқталғанымен, әлі пайдаланылып жүрген негізгі құралдар бойынша амортизацияны есептеу/тоқтату негізділігі.
- Пайдалы қызмет ету мерзімінен бұрын жарамсыз болып қалған негізгі құралдар бойынша амортизацияның дұрыс жүргізілуі.
Материалдық емес активтер аудиті
Материалдық емес активтер аудиті — олардың қалыптасуын, нақты қолда барын, құжаттарда сенімді көрсетілуін, пайдалы қызмет ету құны мен мерзімінің шынайы бағалануын, амортизациялық есептеулердің дұрыстығын, істен шығарудың негізділігін, есепті ұйымдастыруды және кәсіпорында қолданудың тиімділігін, сондай-ақ ішкі бақылаудың жай-күйін тексеруді қамтиды.
Нормативтік негіз
Бұл объектілерді тексеру кезінде аудитор 38 ҚЕХС талаптарын, сондай-ақ бухгалтерлік есеп стандарттарын (БЕС) және Қазақстан Республикасының «Меншік туралы», «Тауарлық белгілер туралы», «Авторлық құқық туралы» және өзге де құқықтық-нормативтік актілерін басшылыққа алады.