Бірыңғай ауыл шаруашылығы салығы туралы

Қазіргі Батыс мемлекеттеріндегі сындарлы салық жүйесі тамырын орта ғасырлардан, бір орталықтанған мемлекеттердің қалыптасу кезеңінен алады. Француз абсолюттік монархиясының ірі өкілдері — король Генрих IV пен кардинал Ришелье — мемлекетті нығайтудың және экономиканы өркендетудің нақты жолын шаруаларға салынатын салықты азайту арқылы жүргізуге тырысқан. Кейінгі ғасырлар бұл шараның экономикалық тұрғыдан қисынды екенін көрсетті.

Батыстық либералдық экономиканың негізін салушылардың бірі, ағылшын классикалық экономиясының көрнекті өкілі Адам Смит те салықты қоғамдағы әлеуметтік қатынастарды реттеу құралы ретінде қарастырып, оның көлемі өндірушіге ауыртпалық түсірмейтін деңгейде болғанда ғана экономикалық өсімге қызмет ететінін атап өткен.

Кеңес өкіметі де салық саясатында дәстүрлі мақсаттарды алға қойды. Алайда азамат соғысы жылдарында салықтың орнына азық-түлік салғырты қолданылып, салық жүйесінің қайта қалыптасуы жаңа экономикалық саясатпен (ЖЭС) тығыз байланыста жүрді. Салғырттан кейін енгізілген азық-түлік салығы мен бірыңғай натуралдық салық шаруашылықты қалпына келтіруде елеулі рөл атқарды.

Қазақ ауылын салық жүйесіне тарту (1922 жылдан бастап)

Қазақ ауылының кеңестік салық жүйесіне тартылуы 1922 жылдан басталды. 1922 жылғы 17 наурызда Бүкілодақтық Орталық Атқару комитеті мен РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесі «Ауыл шаруашылық өнімдеріне бірыңғай натуралды салық» туралы декрет қабылдады. Арнайы шешіммен 1922–1923 жылдан бастап бұл салыққа мал шаруашылығы аудандары да енгізілді. Қазақстанда аталған салық 131,91% мөлшерінде артығымен орындалғаны көрсетіледі.

1924 жылдан: бірыңғай ауыл шаруашылығы салығы

1923 жылы БК(б)П XII съезінен кейін салық жүйесіне өзгеріс енгізілді: бұрынғы натуралдық және ақшалай салықтардың орнына 1924 жылдың қаңтарынан бастап бірыңғай ауыл шаруашылығы салығы енгізіліп, оны ақшалай да, заттай да алу көзделді. Жалпы алғанда, бұл өзгеріс салық жүйесінің ілгерілеуі ретінде бағаланып, шаруаны ынталандыруға әсер етті.

Дегенмен бір маңызды ерекшелік болды: малды аймақтарда бұл салық негізінен ақшалай түрде жүргізілді. Мұның салық жинаушылар үшін ыңғайлы екені түсінікті: натуралды салықпен түскен малды өткізу — қосымша, күрделі жұмыс. Бірақ базары жоқ, жол торабынан шалғай қазақ ауылдарынан ақшалай салық талап ету қалай түсіндіріледі?

Тарихшы Ж. Әбілхожин бұл саясатты қазақ шаруашылықтарында тауар-ақша қатынастарын дамыту, оларды ұсақ тауарлы шаруашылыққа айналдыру мақсаты ретінде түсіндіреді. Бұл тұжырым қисынды болғанымен, жақын маңда базары жоқ қазақ үшін малын әділ бағамен ақшаға айналдыру — өте қиын іс еді.

Тұтыну кооперациясы: қамтудағы теңсіздік

Кеңес өкіметі енгізген тұтыну кооперациясы қазақ шаруаларын толық қамти алмады. 1926 жылы кооперациямен қамту деңгейі КСРО бойынша 7,5% болса, РКФСР-де 8,0%, Қазақстанда 7,0% болды. Қазақстан ішінде де айырмашылық айқын еді: орыс тұрғындары 9,4% қамтылса, қазақтар небәрі 3,3% деңгейінде қалды. Қазақ шаруашылықтарын қамтитын кооперативтер жалпы кооперативтердің 10,9%-ын ғана құрады, ал өзге ұлттарды қамтитын кооперативтер 38,8% болды.

Сырдария губерниясындағы деректер де теңсіздікті көрсетеді: Шымкент уезінде халықтың 85%-ын құрайтын қазақ пен өзбекке 93 513 сомға тауар жіберілсе, 15% орыстарға 118 150 сомның тауары жөнелтілген. Әулие-Ата уезінде де ұқсас көрініс: 85% қазақ пен өзбекке 16 762 сом, 13% орыстарға 75 721 сом тауар жіберілген.

Ақшалай салықтың енгізілуі кеңестік салық жүйесінің түпкі мақсаттарымен де ұштасып жатты. Кеңес өкіметі салық саясатында, жалпы алғанда, мына міндеттерді көздеді:

• Кедей және орта шаруаның экономикалық мүмкіндігін арттыру.
• Бай-кулактардың шаруашылығын тежеу.
• Жеке шаруашылықтың коллективтік шаруашылыққа айналуын жеделдету.

Бірақ Қазақстан жағдайында бай-кулакты тежеуге бағытталған салық саясаты кедей және орташа шаруаны шет айналып өтпеді. Бұған қоса, «Бірыңғай ауыл шаруашылығы салығы туралы» ережеде салық төлеу процесінің өзі күрделі болатын: ең алдымен қожалықтың жылдық кірісін анықтау қажет еді. Ал әрбір ат-көлік, қой, сиыр, ұсақ мал және егістіктен түсетін нақты пайданы дәл есептеу қиын болды, өйткені өнімнің елеулі бөлігі нарыққа емес, отбасының ішіп-жеуіне жұмсалатын.

«Кіріс мөлшері» әдісі және жергілікті бейімдеудің кешігуі

Ереже бойынша кіріс өкімет бекіткен «кіріс мөлшері» арқылы есептелді: жыл сайын «орташа кіріс мөлшері» бекітіліп, жергілікті жерлерге жіберілді; ол егістік көлеміне немесе мал санына көбейтіліп, салық сомасы анықталды. Округтік атқару комитеттері жергілікті жағдайға қарай кіріс мөлшерін өзгертуге құқылы еді.

Алайда Қазақстанның натуралды мал шаруашылығы ерекшеліктері толық ескерілмеді. Шалғай шаруашылықтың кірісі аз әрі рентабелсіз екені партия органдары деңгейінде де мойындалған. Сонымен бірге, Қазақстан басшылығы жергілікті ерекшеліктерге икемделген «кіріс мөлшерін» жасауды кеш бастаған. Н. Нұрмақовтың бюро мәжілісіндегі сөзі бұл қиындықты ашып көрсетеді: бұрын бұл мәселемен ешкім айналыспағандықтан өзгеріс енгізуге мүмкіндік шектеулі болған, ал қажетті ақпараттың жетіспеуі жағдайды одан әрі қиындатқан.

Губерниялар бойынша «кіріс мөлшерін» жасау 1927 жылы аяқталғаны айтылады. Соған қарамастан, 1925–1926 жылдары ауыл шаруашылығы салығын жинаудан 9 976,5 мың сом түскен.

Төмендегі деректер салық ауыртпалығының негізінен орташа және ауқатты шаруалардың мойнына түскенін көрсетеді.

1925 жылғы 3 шілдеде РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің шешімімен ірі қараға шаққанда 5 бас малы барлар салықтан толық босатылды. Осы жағдайда 1925–1926 жылдары түскен 2 270 мың сом салықтың елеулі бөлігі 0,6% ауқатты топтар мен 34,9% орташа шаруалардың үлесіне тиесілі болғаны келтіріледі. 1926–1927 жылы шаруашылықтың 6%-ын құрайтын ауқаттылар салықтың 54,6%-ын бергені көрсетіледі; бұл топтың салығы 1926 жылы 66–109% аралығында өскен. Сонымен бірге, 5–20 бас малы бар орталау шаруалардың мойнына да салмақ түсті: олардың салығы 47%-ға дейін жоғарылаған.

Салықтан толық босатылған қазақ шаруашылықтарының үлесіне қатысты мәліметтерде айырма бар: бір деректе 1925–1926 жылы 60,5%, 1926–1927 жылы 62,8% делінсе, С. Садуақасов барлық қазақ қожалығы 700 мың, салық төлегені 387 мың екенін айта отырып, босатылғандар 49,5% болғанын көрсетеді. Қалай болғанда да, келтірілген деректер мен кестелерге сүйенсек, 1925–1927 жылдары салық саясатының кедей және орташа шаруаны «жетістіріп жіберу» мақсаты толық орындалды деу қиын.

Егер кеңес саясаты мал шаруашылығын тауарлы шаруашылыққа тартуды жол салу, кооперацияны дамыту, қаржыландыру сияқты әлеуметтік-экономикалық қолдаудан бастаса, нәтиже басқаша болуы мүмкін еді.

Бұл жерде салықтың басқа түрлері есепке алынбағанның өзінде, ауыл шаруашылығын қаржыландыру түсімнің аз ғана бөлігін қамтығаны көрінеді. Яғни салықтың «қайтарылымы» төмен болған.

Қазақстанның егіншілік аймақтарында «кіріс мөлшері» астық, дәнді дақыл және бау-бақша өнімдері үшін жоғары белгіленгендіктен, егістік алқабы бар бір шаруашылық төлейтін орташа салық 16,2 сом, ал мал өсіретін шаруашылық 7,6 сом шамасында болды. Орташа кіріс көрсеткіштері де соған сай: 216,4 сом және 128,8 сом.

Бұл мәліметтер отырықшы (көбіне орыс) шаруашылықтарының экономикалық қуаттылығын аңғартса, салықтан босатылған шаруашылықтардың үлесі де (1927–1928 жж.) айырманы көрсетеді: 23,0% және 52,1%. Сондай-ақ М. Асылбеков пен Ә. Ғалиев келтірген дерек бойынша, Қазақстандағы орыс шаруашылықтарының 7%-ы, ал қазақ шаруашылықтарының 2,6%-ы жалдамалы еңбек пайдаланған.

Соған қарамастан, ауқатты топқа түсетін ауыртпалық қазақ байы үшін салыстырмалы түрде ауыр болғаны да байқалады: 1926–1927 жылы салық төлеуші 6% байлар салықтың 54,6%-ын төлесе, отырықшы егіншілік аймақтарында 22% ауқаттылар салықтың 65%-ын төлеген. Одақ бойынша орташа мөлшерлер: кедей шаруа — 1,83 сом, орта шаруа — 13,25 сом, кулак — 63,6 сом ретінде беріледі.

Ауыл шаруашылығы салығы республикалық бюджеттегі негізгі түсім көздерінің біріне айналып, жыл сайын өсіп отырды: 1924–1925 ж. — 9 976,5 мың сом (барлық салықтың 59,2%-ы), 1925–1926 ж. — 7 713 мың сом (жаңа ережелерге байланысты төмендеген), 1926–1927 ж. — 11 198,3 мың сом (43,3%), 1927–1928 ж. — 11 175 мың сом.

Кірістен алынатын салық үлесі де Қазақстанда жоғары болды: 1925–1926 жж. РКФСР-де 3,7% болса, Қазақстанда 4,8% (мал шаруашылығында 4,1%, егіншілікте 5,5%); 1926–1927 ж. — 5,1%; 1927–1928 ж. — 6,1%.

«Кіріс мөлшері» бойынша салынатын ауыл шаруашылығы салығы 1920-жылдар контексінде, кейінгі жаппай коллективтендіру кезеңіндегі тетіктермен салыстырғанда, экономикалық тұрғыдан анағұрлым «мөлшерлі» әрі тиімділеу болғанын да атап өткен жөн. Салық, жалпы алғанда, шаруашылықтың күш-қуатына қарай салынды: ауқатты көп, кедей аз төледі.

1928 жылға дейін салық шаруашылықтың жылдық кірісінің жан басына шаққандағы мөлшерінен алынған (едоцкий қағидасы ретінде көрсетіледі). Бір адамға келетін кірістің алғашқы 20 сомының әр сомына 2 тиыннан салық салынды. Ал 20 сомнан асқан бөліктің әр сомына мынадай мөлшерлемелер қолданылды: 20–30 сом — 3 тиын, 30–40 сом — 5 тиын, 40–50 сом — 10 тиын, 50–60 сом — 17 тиын.

Колхоздар жылдық кірісінің әр сомына 5 тиыннан, коммуналар 4 тиыннан салық төлеген. 1925–1926 жж. өлкелік партия комитетінің есебінде жеңілдіктерді пайдаланған шаруашылықтар саны 557 951 болып, барлық шаруашылықтың 52,8%-ын құрағаны айтылады. Жеңілдіктерге байланысты есептелген салық сомасы 20,6% немесе 1 886 мың сом болған.

1924–1927 жылдары ауыл шаруашылығы салығынан босатылған шаруашылықтардың динамикасы да келтіріледі: 1924–1925 ж. — 32,7%, 1925–1926 ж. — 33,8%, 1926–1927 ж. — 34,6% (одақ бойынша 35%). 1927–1928 ж. — 37%. Осы деректерге сүйене отырып, жан басына шаққандағы кіріс қағидасы экономиканы белгілі бір деңгейде тұрақтандыруға әсер етті деген тұжырым жасалады.

Егістік көлемінің өсуі жөнінде деректер әрқилы беріледі: Қазақ Орталық Атқару Комитетінің есебінде 1927–1928 жылы 1924–1925 жылмен салыстырғанда 54,5% өскені айтылса, К. Т. Онищенко 1929 жылғы шолуында 1925 жылғы 3 072,5 гектардан 3 809,4 гектарға жетіп, 24% өскенін көрсетеді. Мұндай алшақтықтарға қарамастан, жалпы динамика — егістіктің ұлғайғанын аңғартады.

1927 жылы Қазақстанда мал басы 38 499,7 мыңға жетіп, 1916 жылғы деңгейден (35 000 мың бас шамасы) асып түскені айтылады. Коллективтендіруге дейінгі 1925–1926 — 1927–1928 жылдардағы салық жүйесі Қазақстан жағдайын толық ескермесе де, ауыл шаруашылығының салыстырмалы қалыпты дамуына ықпал еткен.

Кеңес өкіметі тарапынан қазақ шаруашылықтарына жүйелі көмек жеткілікті берілмеді. Дегенмен бір маңызды фактор болды: шаруашылық жүргізу еркіндігіне қатты шектеу қойылмады. Бұл белгілі бір дәрежеде оң нәтиже берді.

1927 жылдың соңында КСРО көлемінде қалыптасқан астық дағдарысы кеңестік басшылықты бұрынғы саясатынан бас тартуға итермеледі. Соған сәйкес, салық салу жүйесі де өзгеріп, жеке шаруашылықтарға қысым жасау құралына, ал біртіндеп коллективтендірудің механизміне айнала бастады.