Қазақ халқының дүниетанымы
Алтынбек Сәрсенбаевтың «Кітап: тәуелсіздік пен демократия тұғыры» еңбегіне рецензия
Жауапты редактор: ҚР Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, Украина саяси ғылымдар академиясының академигі Ә. Нысанбаев.
Аннотациядағы өзек
Аннотацияда еңбектің негізгі мақсаты айқындалады: Қазақ елі тәуелсіздік алғаннан бергі кезеңде қазақ кітабының даму бағыты, баспа ісінің өзекті мәселелері және демократиялық қоғамда рухани құндылықтың рөлі кеңінен талданатыны атап өтіледі. Кітап қалың оқырманға арналған.
«Кітап — әлем халықтарының ұлттық азаттығы мен саяси бостандығы жолындағы күресінің, даналық пен ізгіліктің, жалпы адамзат өркениетінің негізгі қозғаушы күші болып қала берді». (еңбектің 7-беті)
Беташар сөздің мазмұны
Кітаптың беташар сөзінде автор «кітап» ұғымының мәнін, кітаптың шығу тарихын, «Гутенберг кереметі» атауының мазмұнын, қолжазба кітап дәстүрін және алғашқы қазақ кітабы ретінде аталған «Сейфүлмәлік» (1807) жөніндегі деректерді шебер тілмен, нақты мәлімет пен ықшам түйіннің үйлесімі арқылы береді.
Құрылымы: екі бөлім, бірнеше өзек
I бөлім: Тәуелсіздік тұғырнамасы
- «Парасат қайнары»
- «Ұлттық сана іргетасы»
- «Жаңғырған зерде — жасампаздықтың кепілі»
Бұл бөлімде тәуелсіздік идеясы, тарихи тәжірибе, қоғамдық сана және рухани жаңғыру бағыттары кең қозғалады.
II бөлім: Кітап және демократия
Бұл бөлімде саяси партиялардың құрылуы мен қоғамдық маңызы, құқықтық білімді тарату тетіктері, заңнамалық жинақтарды жариялау тәжірибесі және баспа саласының әлеуметтік міндеттері талданады.
Үкіметтің 1995 жылғы 21 қыркүйектегі қаулысы бойынша ресми жарияланған заңдар мен кодекстерді бірінші кезекте басып шығару және оларды басқа баспаларға белгіленген бағамен сату құқығы берілгені көрсетіледі.
I бөлімдегі негізгі желілер
Тарихи тәжірибе және қоғамдық жауапкершілік
Автор тәуелсіздік туралы ойды тарихи ауыр кезеңдермен байланыстыра отырып дамытады және бұл бағытта Тұңғыш Президент Н.Ә. Назарбаевтың мына сөзіне сүйенеді:
«Бүгінгі күн — ата-бабаларымыздың талай ғасырлар бойғы арманы еді, отаршылдықтың темір құрсауының, отызыншы жылдардағы ашаршылық пен сталиндік жаппай жазалау құрбандарының, Ұлы Отан соғысында от-жалыннан оралмаған боздақтардың, кешегі Желтоқсанда ұлттық намысын қолдан бермеу үшін, халықтың сағын сындырмау үшін бел буып шыққан жастарымыздың арманы еді».
Осы тұста автор халқымыз бастан кешкен қиындықтар мен жеңісті күндерді еске алып, саяси бағыт-бағдар мәселесін де қозғайды. Оның пайымынша, саяси тақырып — адам және қоғам туралы әңгіме; демек, еңбектің өзегінде халықтың рухани және әлеуметтік ахуалына алаңдаушылық жатыр.
Демографияға қатысты дерек және ой
Еңбектің 23-бетінде «Қазақ КСР-і ұлттық құрамының XX ғасырдағы өзгеру барысы» атты кесте берілген. Ондағы деректер демограф маман Мақаш Тәтімовтың әр жылдары жариялаған есептері негізінде ұсынылған.
Кестеде келтірілген негізгі көрсеткіштер
- 1900 ж.: қазақтардың үлесі — 75%
- 1920 ж. шамасы: 60%
- 1959 ж.: қазақтар — 29,8%
- 2000 ж.: қазақтар — 48,5%
Автор Қазақстан жерінде түрлі ұлт өкілдері өмір сүргенін және бүгін де өмір сүріп келе жатқанын атап өтеді. Пайыздық көрсеткіштер ішінде орыстардың үлесі айрықша орын алғаны, қоныстану үдерісінің тарихи себептері де еске алынады: 1959 жылы орыстар — 42,7%, қазақтар — 29,8%.
Баспагер еңбегінің бағалануы
Автор Ата Заңды, мемлекеттік маңызы бар құжаттарды, Елбасының еңбектерін том-том кітап етіп шығарып, қазақ және орыс тілдерінде көпшілікке жеткізіп келе жатқан баспагерлердің қызметін ерекше атап өтеді. Қолжазбаны баспа кітабына айналдырып, оқырманға жеткізудегі негізгі жауапкершілік те осы сала мамандарына жүктелетіні көрсетіледі.
Тәуелсіздік жылдарындағы дүниетанымдық кітаптар: 3 топ
1) Бұрын игерілмеген іргелі білім
Кеңестік идеология шектеулеріне байланысты толық қол жеткізе алмаған, бірақ әлемдік ой-санада орныққан ғылым салаларының негіздерін түсіндіретін оқулықтар мен оқу құралдары.
- М. Тәжин, Б. Аяғанов — «Социология негіздері»
- М. Тәжин, М. Тәжімбетов — «Региональная социология»
- М. Кенжетаев — «Саясаттану негіздері»
- Ә. Нысанбаев — «Политология»
2) Қоғамның өзекті мәселелерін талдау
Бүгінгі зәру проблемаларды ғылыми тұрғыдан талдап, көпшілікке қоғамдық процестердің мәнін түсінуге көмектескен еңбектер.
- Ә. Нысанбаев — «Адам және ашық қоғам»
- Н. Бегалиев — «Информация в диалоге культур»
- М. Сужиков — «Напряженность или гармонизация?»
- А. Котов — «Суверенный Казахстан: гражданин, нация, народ»
- А. Котов — «Казахстан — наше Отечество»
3) Ұлттық дүниетаным және тәрбие
Дәстүрлі ұлттық дүниетанымды саралап, жас ұрпақты халықтық әдет-ғұрып рухында тәрбиелеуді мақсат еткен еңбектер.
- Ғ. Ақпанбек — «Қазақ халқының дүниетанымы»
- Қ. Жарықбаев — «Ұлттық психология»
- М. Орынбеков — «Предфилософия протоказахов»
Сонымен бірге алғашқы бөлімде қазақ ақын-жазушылары мен журналистерінің ерен еңбегі аталып, олардың кітаптары бойынша шолу беріледі. Әдебиет алыптарының мерейтойлары қарсаңында жарық көрген басылымдар да назардан тыс қалмайды.
II бөлім: құқық, қоғам және баспа ісі
Заңнаманы жариялау тәжірибесі
Автор құқықтық білімді тарату және оны қалың жұртшылыққа жедел жеткізу үшін қабылданған шешімдерге тоқталады. Нақты мысал ретінде «Жеті жарғы» ұжымының заң саласы бойынша 2320 баспа табақ көлемінде, жалпы таралымы 1029,5 мың дана болатын 314 кітап дайындап, оқырманға ұсынғаны келтіріледі.
Балалар әдебиеті және нарық шындығы
Балалар әдебиеті, кітап безендірілуі, түрлері және редакциядан баспаханаға дейінгі өндірістік жолы да автор назарында. Осы ретте Ресейдегі «Детская литература» баспасының директоры Тамара Михайловна Шатунованың пікірі келтіріледі:
«Балаларға арналған кітап балмұздақтан да арзан болатын еді, қазір еттен де қымбат болды».
Автор бұл ой арқылы балалардың рухани азығына қолжетімділік мәселесін көтереді. Бұл түйткіл бүгін де толық шешілді деу қиын: арзан кітап бар болғанымен, көбіне жұқа, мазмұны шағын. Ал тартымды, көлемді, сапалы кітаптарды әр отбасының сатып алуға мүмкіндігі бірдей бола бермейді.
Стратегиялық міндеттер және мәдениет
Еңбекте баспагерлерге қойылатын қоғамдық міндеттер де аталады: адамгершілік пен отбасы тәрбиесі, ұлтаралық келісімді нығайту, өмір салтының жағымсыз факторларына (темекі, нашақорлық, СПИД) қарсы күрес, адамдар арасындағы қарым-қатынас мәдениеті, әдеп, өзін-өзі тәрбиелеу, ойын арқылы оқыту және эстетикалық бағыттағы кітаптарды шығару.
Автор Елбасының жолдауларындағы ойларға сүйене отырып, мәдениетті дамыту мәселесіне кешенді түрде қарау қажеттігін алға тартады: оны ұлттық білім беру, ұлттық бұқаралық ақпарат құралдары және ұлттық зияткерлік әлеуетпен біртұтас құбылыс ретінде түсіндіреді.
Қорытынды ой — кітап шығару мәдениеті мен шыққан кітапты орынды пайдалану арқылы ұлттық мәдениеттің дамуына нақты үлес қосу.
Әсел Қойшыбаева
Рецензия мәтіні өңделіп, стильдік тұрғыдан түзетілді