Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығының ішкі жағдайы

Ұзақ уақыт бойы бірпартиялық жүйе мен біржақты идеология шеңберінде қалыптасқан кеңестік тарихи түсіндіру КСРО-ның күйреуімен бірге түбегейлі өзгерді. Оның құрамындағы он бес одақтас республика тәуелсіздікке ұмтылып, солардың қатарында тарихи Қазақ хандығының мұрагері саналатын Қазақстан Республикасы да болды.

Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін қоғамдық ой мен ғылым жаңа даму арнасына түсті. Бұрын тыйым салынып, көп айтылмай келген немесе кеңестік зерттеулерде біржақты бағаланған мәселелер ұлттық мүдде тұрғысынан қайта қаралып, ғылыми сыннан өткізіліп, барынша объективті тұжырым жасауға мүмкіндік туды.

Тарихи шындықты қорғаған ақындар мен зерттеушілердің бір бөлігі әр кезеңде қудалауға ұшырап, ғылыми пікір айту мүмкіндігі шектелді. Мұндай жағдайлар ғылыми ортада үннің бәсеңдеуіне, кейбір авторлардың өз пікірінен бас тартуға дейін апарды. Қазіргі таңда зерттеушілердің негізгі міндеті — деректерді сыни талдау арқылы тарихи ақиқаттың мазмұнын ашып, оны қоғамға дәлелді түрде ұсыну.

Осы тұрғыда Қазақ хандығына қатысты көптеген мәселелермен бірге біздің зерттеу нысанымыз — Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығы тарихы да назарға алынып, ғылыми айналымға кеңірек еніп келеді.

Тәуке хан дәуірі Қазақ хандығы үшін ішкі қайшылықтар күшейіп, сыртқы қауіп жан-жақтан төнген кезеңмен сабақтас. XVII ғасырдың екінші жартысында хандықтың жағдайы әлсіреді: өзара тартысты пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып, бұл аймақта көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарға қысым көрсетті.

Бұқар әскері Ташкентті басып алып, қазақтарды ығыстыра бастаған тұста қазақ хандарының бірі Жәңгір Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы күрес үшін әскери одаққа тартуға ұмтылды. Алайда Жәңгір 1652 жылғы жорықтардың бірінде қаза тапты.

XVII ғасырдың 1690-жылдары жоңғар шапқыншылығы белгілі бір дәрежеде бәсеңдеді. Осы мезгілде қазақ-қырғыз одағы нығайып, оған қарақалпақтардың қосылуы да маңызды факторға айналды.

Сонымен қатар Тәуке хан сыртқы саясатта да белсенділік танытты. Дегенмен қазіргі отандық ғылымда Тәуке хан кезеңінің күрделі қырларын жүйелі түрде талдау әлі де толық жолға қойылды деу қиын. Бұл жайт зерттеудің өзектілігін күшейтеді.

Зерттеудің құнды деректік негіздерінің бірі — А. И. Левшиннің қазақ даласына қатысты бақылаулары мен жинақтаған мәліметтері. Оның «Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей» еңбегінде Қазақ хандығы туралы жүйелі деректер кездеседі.

Кеңестік кезеңде Тәуке хан дәуірі көбіне үстірт сипатталып келді. Дегенмен бұл бағыттағы біржақтылыққа қарсы пікір айтқан қазақ зерттеушілері де болды. Олардың қатарында С. Асфендияров, Е. Бекмаханов, М. Тынышбаев, Б. Сүлейменов сияқты ғалымдар бар. С. Асфендияров қазақ халқы тарихын тұңғыш жүйелі түрде жазған еңбектерінің бірінде тарихи шындықты қалпына келтіруге ұмтылды.

Тәуелсіздік жылдарында отандық тарих ғылымы қарқынды дами бастады. Осы кезеңде Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығына қатысты бірқатар еңбектер жарық көрді. Атап айтқанда, М. Мағауиннің «Қазақ тарихының әліппесі» (Алматы, 1995), «Қазақстан тарихы очерктері» (Алматы, 1994) және басқа да зерттеулер ғылыми айналымды кеңейтті.

Бұл тақырыпты талдауда К. Аманжоловтың «Түркі халықтарының тарихы» (Алматы, 2006), Н. Абдоллаевтың «Қазақстан әлемдік тарихтың аясында» (Ақтөбе, 2001) еңбектері, сондай-ақ академиялық «Қазақстан тарихы» бес томдығының 2 және 3-томдары маңызды орын алады.

Зерттеудің мақсаты — Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығының жағдайын, оның көпқабатты мәселелерін қазіргі ғылыми еңбектерге сүйене отырып жан-жақты саралап, дәуірдің ерекшеліктеріне сай объективті баға беру.

Жұмыстың хронологиялық шеңбері Тәуке ханның билікке келуінен өмірінің соңына дейінгі кезеңді, яғни 1680–1718 жылдарды қамтиды.

Дегенмен тақырыптың логикасына байланысты Тәуке ханға дейінгі ел ішіндегі жағдайға тоқталу секілді мәселелерде мерзімдік ауытқулар болуы мүмкін.

Зерттеу жұмысының негізгі тірек еңбектерінің қатарында көптеген ғалымдар қатысқан академиялық «Қазақстан тарихы» бес томдығының 2 және 3-томдары бар. Сонымен бірге М. Мағауиннің «Қазақ тарихының әліппесі», К. Аманжоловтың «Түркі халықтарының тарихы», «Қазақстан тарихы очерктері» және басқа авторлардың еңбектері кеңінен пайдаланылды.

Қосымша дереккөздер ретінде «Отан тарихы», «Қазақ тарихы», «Ақиқат» журналдары, мерзімді баспасөз материалдары, сондай-ақ интернет-ресурстар қолданылды.