Ежелгі Үнді философиясы
1. Философия және оның қоғамдағы рөлі
Тәуелсіз Қазақстанның ертеңгі болашағына үлес қосып, білікті маман әрі зерделі азамат болуға ұмтылған әрбір жас үшін философияны оқып-үйрену маңызды. Өйткені философия адамға әлемді кең тұрғыдан түсіндіруге, өз ұстанымын айқындауға және қоғам дамуының жауапкершілігін сезінуге көмектеседі.
Философияның басты ерекшелігі
Әлемді, бүкіл дүниені тұтас қарастырады; оның ішкі байланысын және жалпы даму заңдылықтарын зерттейді.
Тарихи бастаулары
Философия дербес ойлау саласы ретінде ежелгі Шығыста (Қытай, Үндістан) және кейінірек антикалық Грекияда қалыптаса бастады.
Адамның әлеммен қатынасы: философияның терең түбірі
Философияның түпкі негізі адамның әлемдегі айрықша болмысында және дүниеге өзіндік қатынасында жатыр. Жануарлар табиғи ортаға тікелей бейімделіп өмір сүреді: олар табиғатты өздерінен бөлек күш ретінде түсіндіріп, «игеру» мәселесін қоймайды. Ал адам қоршаған ортамен құрал-саймандар, еңбек, тіл және қоғамдасу арқылы қатынас жасайды. Бұл әрекет адамның өзін, өз мүмкіндігін және әлемді белгілі дәрежеде пайымдауын талап етеді.
Осы тұрғыдан адам табиғаттың бір бөлшегі бола тұра, оған белгілі бір деңгейде «сырт көзбен» қарай алады: өзін де, ортасын да өзгертіп, мүмкіндіктерін ұштастыруға қабілетті.
Дүниетаным: білім мен сенім
Дүниетаным (дүниеге көзқарас) — қоршаған орта, тұтас әлем туралы, ондағы адамның орны мен тіршіліктің мәні жайындағы көзқарастардың, пікірлер мен түсініктердің жүйеленген жиынтығы. Ол адам қоғамымен бірге пайда болған тарихи-әлеуметтік құбылыс.
Негізгі ұғымдар
- Дүние және адам — ажырамас бірлік.
- Адамнан бөлек «дүние» де, сыртқы ортамен байланыссыз «ішкі рухани өмір» де өз алдына дүниетаным жасай алмайды.
- Адам мен дүние арақатынасы тереңдеген сайын материалдық әлем мен рухани дүниеге қатысты түсініктер нақтыланады.
Білім → сенім
Дүниетанымның тұтастығын құрайтын негіз — білім. Білім өмір тәжірибесінің сүзгісінен өтіп, сананы иландырып, біртіндеп сенімге айналады. Сенім — дүниетанымның түп қазығы: адамның ұстанымы мен мұратына, ойына және ісіне берік бағдар береді.
Нәтиже
Сенімі берік адамның дүниетанымы нақты, іс-әрекеті қонымды, бағыты айқын болады.
Тәуелділік
Көзқарас табиғи ортаға, әлеуметтік жағдайға және мәдени кеңістікке байланысты қалыптасады.
Жіктелім
Ғылыми және ғылыми емес (қарапайым) дүниетаным ажыратылады; қарапайым деңгейде миф, дін, ғылым элементтері араласып келеді.
Дүниетанымның тарихи түрлері
Тарихи тұрғыдан дүниетанымның мифологиялық, діни, натурфилософиялық және философиялық түрлері қалыптасты. Әрқайсысы адамның әлемді түсіндіру тәсілінің белгілі бір сатысын көрсетеді.
Мифологиялық дүниетаным
Миф — алғашқы қауым адамына тән ойлаудың бөлінбеген бастапқы формасы. Мұнда поэзия мен таным, дін мен мораль элементтері бірге өріледі. Жазулы ақпарат болмаған кезеңде миф дүниені түсіндірудің, ұрпаққа мән-мағынаны жеткізудің қызметін атқарды.
Э.Б. Тайлор жіктеген миф түрлері
- Философиялық немесе түсіндірмелік мифтер
- Нақтылы, бірақ бұрмаланған деректерге сүйенген мифтер
- Тарихи және аңыздық тұлғалар туралы мифтер
- Фантастикалық және метафоралық мифтер
- Саяси-әлеуметтік және тұрмыстық мифтер
Мифологиялық дүниетанымның өзегінде кеңістік пен уақытты адамға жақындату талпынысы жатыр. Бұл кезеңде адам мен табиғат арасында үлкен алшақтық сезілмеді; табиғатпен «сырлас» өмір сүру егіншілік, бақташылық, қолөнер мәдениеттеріне тән болды.
Түрік дүниетанымындағы ғарыш бейнесі
Жеті қабат Жер, Көктөбе, Көктерек және Көккүмбез туралы бейне киіз үй құрылымымен де үндеседі. Қазақ мәдениетінде әлемдік ағаш — алып бәйтерек — Жер мен Аспанның байланысын білдіретін күшті рәміз.
Көк Тәңірі және аспан шырақтары
Түрік халықтарының дүниетанымында Аспанды, Күн мен Айды қадірлеу маңызды орын алды. «Оғызнаме» эпосында Оғыз қаған ұлдарына Көк, Күн, Ай, Жұлдыз, Тау, Теңіз деп ат қоюы соның айғағы.
Қиял-ғажайып ертегідегі фантастика
Ертегілерде фантастика негізгі көркем тетік ретінде қызмет етеді. Ол көбіне екі тәсілмен жасалады: сенім-нанымды оқиғаға айналдыру (анимизмдік көзқарас: табиғаттағы заттардың рухы бар деп ұғыну) және әсірелеу (мысалы, қылыш пен сандық сияқты тұрмыстық заттардың қасиетін шектен тыс көтермелеу).
Діни дүниетаным
Уақыт өте келе мифологиялық дүниетанымды дін мен философия біртіндеп ығыстырды. Діни дүниетаным мифологиялық сананың жалғасы ретінде табиғаттан тыс, құдіретті күшке мойынсұнуды уағыздайды және әлемдегі құбылыстардың түпкі себептерін жаратушы күшпен байланыстырады.
Негізгі бағыттар
- Алғашқы діндер көбіне политеистік сипатта болды.
- Кейінірек таптық қоғамдарда монотеистік сенімдер орнықты.
- Үш ірі дүниежүзілік дін: буддизм, христиандық, ислам.
Буддизм
Б.з.д. VI ғасырда қалыптасты; Сиддхартха Гаутамамен байланысты. Ілімінде өмірдің қасіреттілігі және одан арылудың «сегіз салалы жолы» айтылады; адамгершілік пен өзін-өзі жеңуді дәріптейді.
Христиандық
Б.з. I ғасырда қалыптасты; 1054 ж. католик және православие болып бөлінді, XVI ғ. протестантизм пайда болды. Бұл дәстүрде адам тұлғасын мойындау, құдайлық махаббат және жауапкершілік идеялары ерекше мәнге ие.
Ислам
VII ғасырда Аравияда қалыптасты; ілімі Құранда баяндалады. Негізгі қағида — Алланы бірден-бір Жаратушы деп тану. Бес парыз: кәлима айту, намаз, ораза, зекет, қажылық. Суннизм және шиизм бағыттары бар.
Исламның Еуразиялық Далаға таралуы көшпелі халықтардың ғарыш туралы түсінігіне ықпал етіп, бұрынғы мифологиялық мұра исламдық космогониямен синкретті түрде қабысты. Бұл түсініктерде әлем фәни және бақи деп ажыратылады; өту — жанның бір күйден екінші күйге ауысуы ретінде пайымдалады.
Натурфилософия
Мифология мен діни сананың әлсіз тұстарына қарсы бағытта натуралистік философия табиғатты тұтас түсіндіруге ұмтылды. Ол жеке жаратылыстану ғылымдарының тұжырымдарына сүйенді. Дегенмен кей тұстарда дүниені өзгермейтін, тұрақты нәрсе ретінде қарастыру басым болды.
Философиялық дүниетаным
«Философия» — грек тілінен аударғанда «даналықты сүю»; Шығыс дәстүрінде «фәлсәфә» атауымен мәлім. Ол — дүние туралы және ондағы адамның орны туралы ең жалпы ұғымдардың жүйесі.
Болмыстың екі қыры
Материалдық дүние
Адам санасынан тыс әрі одан тәуелсіз, объективті түрде өмір сүретін заттар мен құбылыстар.
Идеалдық (рухани) дүние
Санадағы субъективті құбылыстар: ойлар, сезімдер, психикалық күйлер және құндылықтық бағдарлар.
Философияның негізгі функциялары
1) Дүниетанымдық
Әлемді тұтас түсіндіруге, адамның өмірлік бағытын айқындауға көмектеседі.
2) Рационалдық
Құбылыстардың заңдылықтарын іздеп, ұғымдарды жүйелейді.
3) Сыншылдық
Қалыптасқан пікірлерді тексеріп, негізсіз тұжырымдарды сынға алады.
4) Болжаушылық
Қоғам мен мәдениеттің даму бағыттарын пайымдап, мүмкін сценарийлерді ұсынады.
2. Философияның тарихи типтері
Философия тарихын зерттеудің басты міндеті — өткен ойшылдардың идеяларын, тұжырымдары мен анықтамаларын белгілі бір білімдік жүйеге түсіріп, оларды бүгінгі өлшеммен бұрмаламай жеткізу.
Тарихи кезеңдердің жалпы тізбегі
- Философияның үш ірі ошағы
- Антика заманының философиясы
- Орта ғасырлық философия
- Орта Азия халықтарының философиясы
- Қайта өрлеу дәуірінің философиясы
- Жаңа заман философиясы
- XIX ғасырдағы қазақ ағартушыларының дүниетанымдық көзқарастары
Философияның үш ірі ошағы: Қытай, Үндістан, Грекия
Ежелгі Үнді философиясы
Біздің жыл санауымыздан шамамен үш мың жыл бұрын Үндістанда қауымдық қоғам ыдырап, құлдық қоғам қалыптаса бастады. Әлеуметтік құрылым төрт варнаға бөлінді: брахмандар, кшатрийлер, вайшьялар, шудралар. Әр варнаның қоғамдағы орны, міндеті, дәстүрлі қызметі айқындалды.
Үнді философиясының басты бағдарлары — руханилық пен адамгершілік, адамның өзін тануы, өзін әлеммен бірлікте көру, иога тәжірибесі арқылы өзін тәртіпке келтіру.
Ежелгі Қытай философиясы
Қытайда қола дәуірінен темір дәуіріне өту ауыл шаруашылығы мен қала еңбегінің бөлінуін күшейтіп, әлеуметтік топтардың жіктелуіне әсер етті. Ежелгі Қытай мемлекеті шығыстық деспотия сипатына жақын болды: билеуші патша әрі абыз, әрі жоғарғы жер иесі қызметін атқарды.
Негізгі мектептер
Конфуцийшылдық, моизм, легизм (заң мектебі), даосизм, натурфилософтар және Атаулар мектебі.
Конфуцийшылдық
Кун-фу-цзы ілімінде ең жоғары күш — Аспан. Қоғамдық тәртіп, тәрбие, адамдар арасындағы қарым-қатынас негізгі тақырыпқа айналады. Мэн-цзы аспан еркін адамның жігерімен байланыстыра түсіндіреді. Кейін конфуцийшылдық мемлекеттік идеология деңгейіне көтерілді.
Легизм (легистер)
Шан Ян мен Хань Фэй-цзы мемлекет басқарудың тірегі — заң деп санады. Тәртіпті сақтау үшін жазалаудың рөлі күшейтіледі; мемлекет «үлкен отбасы» емес, мақсат-мүддесі бар жүйе ретінде сипатталады.
Даосизм
Лао-цзыға телінетін «Дао дэ цзин» еңбегінде дао — барша болмыстың алғашқы түпнегізі, барлық заттардың «анасы» ретінде түсіндіріледі. Дао дүниеге әкелсе, дэ қоректендіреді. Кейін даосизмнің бір бөлігі діни жүйеге айналып, бастапқы идеяларының бірқатарын өзгеріске ұшыратты.
Антика философиясы (Грекия)
Б.з.д. VII–VI ғасырлардан бастап Эллада полистерінде қолөнер мен сауда дамып, ақшалай қатынастар күшейді. Бұл ой еңбегі мен дене еңбегінің бөлінуіне, зиялылар қауымының қалыптасуына және әртүрлі әлеуметтік топтардың мүддесіне сай философиялық көзқарастардың өрістеуіне жағдай жасады.
Антикалық ойлау мифологиялық және діни түсіндіруден біртіндеп ғылыми-рационалды пайымға бет бұрды. Грек мәдениеті Көне Шығыстың озық үлгілерін бойына сіңіре отырып, әлемнің субстанциялық негізін іздеуге бағытталған категориялық және логикалық аппаратты жетілдірді.
Маңызды бетбұрыс
Б.з.д. VII–V ғасырлар аралығында рухани даму векторы миф пен діни танымнан философиялық және ғылыми түсіндіруге қарай ойысты.