Қазақша рефераттар

Көшпелілер және отырықшылар өркениеті

Тарих • Өркениеттану • Дала мәдениеті

Әртүрлі халықтардың өркениеттілігі және олардың әлемдік тарихтағы орны туралы пікірталас ғылымда әлі де толастаған жоқ. Сол талқылаулардың өзегінде жиі аталатын тақырыптардың бірі — қазақ халқының тарихы мен оның түркі әлеміндегі, кеңірек айтқанда, адамзат өркениетіндегі орны.

Кіріспе

Түркі әлемінің, соның ішінде Қазақ елінің әлемдік тарихтағы орны қандай? Ол адамзат дамуына нені қосты, қандай із қалдырды? Кей зерттеулерде тарихи даму сатылары «тағылық — варварлық — өркениет» түрінде түсіндіріліп келеді. Осы өлшеммен қарағанда, көшпелі қоғамдар толыққанды өркениет деңгейіне көтерілді ме, әлде А. Тойнби айтқандай «примитивтік» сипатта қалды ма деген сауалдар қойылады.

Мәтіннің мақсаты

Көшпелілер мен отырықшылар өркениетінің ерекшеліктерін салыстыра отырып, олардың тарихи эволюциясын және дүниежүзілік мәдениетке қосқан үлесін жүйелі түрде көрсету.

Көшпенділер мәдениеті үш мың жылға жуық уақыт ішінде Еуразия сахарасында ұзақ эволюциядан өтті деген көзқарас бар. Бірқатар зерттеушілер бұл өркениеттің уақыт аясын б.з.д. XI ғасырдан бастап б.з. XVIII ғасырына дейін жеткізеді.

Көшпелілер және отырықшылар өркениеті

Б.з.д. I мыңжылдықтың басында Қазақстан аумағында мал шаруашылығы мен егіншіліктің қарқынды дамуы, кен өндірісінің жолға қойылуы және темірді игеру өндіргіш күштердің өсуін жеделдетті. Тайпалар санының артуы мен өндіріс деңгейінің арасындағы теңсіздік жаңа шаруашылық шешімдерді қажет етті.

Бірінші жол

Егіс көлемін ұлғайтып, малдың қыстық жем-шөбін мол дайындау. Алайда Қазақстанның табиғи-климаттық жағдайы мен суландыру жүйелерінің жеткіліксіздігі бұл бағытты кең көлемде іске асыруды шектеді.

Екінші жол

Малға негізделген интенсивті көшпелі шаруашылыққа көшу: малды жыл бойы далада жаю, маусымдық қоныс аудару және жайылымды тиімді игеру.

Қола дәуірінің соңына қарай басталған көшпелі мал шаруашылығына бет бұру ежелгі Қазақстан тайпаларының тарихи дамуының жаңа кезеңімен байланысты. Ерте темір дәуірінде жартылай көшпелі мал шаруашылығы кең дала мен шөлейт аймақтарда негізгі шаруашылық түрі ретінде орнықты.

Үш түлік және көшпелі өмірдің тірегі

Көшпелі шаруашылыққа ең төзімді түліктер — жылқы, түйе, қой. Жыл маусымына және жайылымға қарай жиі көшу осы түліктердің табиғи ерекшелігімен үндесті.

Сиыр малы ұзақ көшке ілесе алмайтындықтан және қыста тебіндеп жайыла бермейтіндіктен, ол көбіне отырықшы шаруашылықпен байланыстырылды.

Тіл мен дәстүрдегі із: қазақтың еркелету сөздерінде «ботақаным», «құлыным», «қошақаным» сияқты атаулардың жиі кездесуі төрт түліктің, әсіресе көшпелі өмірге бейім малдың мәдени мәнін көрсетеді.

Еуразия даласында көшпелі тайпалар жылқыны көлікке, тағамға, тұрмысқа тиімді пайдаланып, ат әбзелдері сияқты жаңалықтарды кең таратты. Бұл тәжірибе кейін басқа аймақтардағы өркениеттерге де ықпал етті.

Әлеуметтік құрылым және басқару

  • Көшпелі қоғамда жерге жеке меншік орныққан жоқ: жер қауымның ортақ игілігі саналды.
  • Көшіп-қону және жайылым тәртібін тайпа басшылары реттеді.
  • Байлық пен бедел көбіне мал санына, әсіресе жылқының көптігіне байланысты бағаланды.
  • Маңызды мәселелерді шешуде ақсақалдар кеңесі сияқты институттар қалыптасты.

Ұзақ уақыт бойы көшпелілер мәдениетіне моноцентристік және еуроцентристік бағалау басым болды: оларды «жабайы» өмір салтын ұстанған, білім мен мәдениеттен алшақ қоғам ретінде сипаттауға тырысты. Тәуелсіздік кезеңінен бері археологиялық және тарихи зерттеулер көшпелілер мәдениетінің әлемдік өркениеттің ажырамас бөлігі екенін барған сайын нақтылай түсті.

Б.з.д. VIII–V ғасырларда Қазақстан аумағындағы көшпелілер көршілес тайпалармен және мемлекеттермен экономикалық-саяси байланыс орнатты. Бұл өз кезегінде сауда, қолөнер, егіншілік және ірі саяси бірлестіктердің пайда болуына ықпал етті. Б.з.д. IV–III ғасырларда Үйсін және Қаңлы бірлестіктері аймақтағы ықпалды саяси күшке айналып, кей деректер бойынша мемлекеттік деңгейге жетті.

Қазақ тарихы — түркі көшпелі өркениетінің құрамдас бөлігі

Шығыс халықтарының, соның ішінде түркілердің өркениеттік рөлін айқындайтын пікірлер ғылыми әдебиетте бұрыннан бар. Археолог Л. П. Окладников түркі дүниесінің Батыс Сібір мәдени кеңістігіндегі байланыстарын атап өтіп, бұл өңірдің мәдениеті күтілгеннен әлдеқайда бай әрі жарқын болғанын көрсетеді.

Л. П. Окладников көзқарасынан түйін

Байкал маңы мен Ангара, Лена бойында Шығыс пен Батыс мәдениеттерінің тоғысқан жолдары болған; сол дәуір үшін қуатты мәдени ошақтар қалыптасып, Еуразия тарихын түсінуде маңызды рөл атқарған.

Л. Н. Гумилев те Еуразия кеңістігіндегі түркі әлемінің тарихи «дәнекер» ретіндегі қызметіне назар аударды: Орта Азия арқылы Византия, Персия, Үнді және Қытайды байланыстыратын геосаяси кеңістік ретінде бағалады. Оның пассионарлық теориясы контексінде түркі мемлекет құру тәжірибесі ерекше маңызға ие болды.

«Көшпенділер өркениеті» ұғымын ғылыми айналымда Ә. Марғұлан, К. Ақышев, К. Байпақов сияқты археологтар жиі қолданса, «көшпенділер қоғамы» терминін С. Толыбеков, Д. Кішібеков секілді ғалымдар орнықтырды. Соңғы жылдары «Дала өркениеті» түсінігі де кеңінен айтыла бастады.

Дала — тек шөл емес

Дешті Қыпшақ кеңістігін тек қуаң өңір ретінде елестету біржақты. Енесай, Ертіс, Тобыл, Жайық, Еділ сияқты өзендер, Каспий мен Арал, сондай-ақ Алтай, Ұлытау, Қаратау, Мұғалжар, Алатау, Орал таулары табиғи-географиялық алуандықты айғақтайды.

Бұл кеңістіктің өзен-көл атауларының көптігі де (ел ішінде жиі айтылатын дерек бойынша — мыңдаған) даланың экологиялық және мәдени кеңістік ретіндегі күрделілігін аңғартады.

Түркі дала өркениетінің пайда болу факторлары және әлемдік өркениетке қосқан үлесі

Өркениетті қалыптастырған факторлар

  1. 1 Алтайдан Донға дейін созылған Ұлы Дала Еуропа мен Азияны жалғаған «қақпа» әрі жол торабы болды.
  2. 2 7000 км-ге жуық кеңістікте этномәдени тұтастық қалыптасты; әртүрлі тайпалар өзара байланысқан әлеуметтік-экономикалық үдерістерге түсті.
  3. 3 Жылқыны ерте қолға үйрету салт атты көшпелілердің пайда болуына жол ашты (Ботай, Деревка және т.б. археологиялық дәлелдер аталады).
  4. 4 Әму мен Сыр бойы арқылы Қытай–парсы, Үнді және Араб өркениеттерімен тоғысу күшейді.
  5. 5 Ұлы Далада әртүрлі діни дәстүрлер тоғысты: шаманизм, тәңірлік, зороастризм, христиандық, манихейлік, ислам және т.б.
  6. 6 Ұлы Жібек жолы саудамен қатар мәдени алмасудың ірі арнасына айналды; Сырдария бойында жүздеген қоныстар мен қалалар болғаны айтылады.
  7. 7 «Аң стилі» өнері қалыптасып, кең аймаққа тарады.
  8. 8 Көшіп-қону мәдениеті экологияны сақтау, тәрбие, демография және дәстүр арқылы «Дала этикасы» мен менталитетін орнықтырды.

Мемлекеттілік және жазу дәстүрі

Түркі қағанаттары (551–630; 681–744) Еуразия сахарасындағы ірі империялық құрылымдардың бірі ретінде сипатталады. Бұл кеңістікте басқару жүйесі, дипломатия, әскери тәртіп және әлеуметтік иерархия қалыптасты.

Көне түркі жазуы

VII–VIII ғасырларда Моңғолия, Алтай, Хакасия, Тува, Шығыс Түркістан және Жетісуда көне түркі руникалық әліпбиімен жазылған екі жүзден астам тас ескерткіштердің сақталғаны айтылады. Бұл жазба дәстүр түркі қоғамының саяси және мәдени кемелденуін айғақтайтын маңызды дереккөз саналады.

Түркі қағанатының мемлекеттік тәжірибесі кейінгі Түргеш, Ұйғыр, Қарахан, Қырғыз, Хазар қағанаттарына, сондай-ақ Қарлұқ, Оғыз, Қимақ, Қыпшақ бірлестіктеріне, Алтын Орда мен Қазақ хандығына дейін жалғасқан тарихи сабақтастық ретінде қарастырылады.

Әлемдік өркениетке қосқан үлес (мәтіндегі негізгі бағыттар)

  • Дүниетаным: тәңірлік түсініктер мен рухани дәстүрлердің ықпалы.
  • Металлургия: металл қорыту мен өндіріс мәдениетінің көне ошақтары.
  • Жазу: төл жазу үлгілері және тас жазба ескерткіштері.
  • Уақыт өлшемі: маусымдық циклді тану, күнтізбелік түсініктердің орнығуы.
  • Әскери өнер: далалық әскери ұйым мен тактика үлгілері.
  • Сәулет: кесене-ескерткіштер арқылы қалыптасқан өңірлік стиль (Айша бибі, Қарахан, Жошы хан және т.б.).
  • Ауыз әдебиеті мен музыка: жыр дәстүрі, күй өнерінің дамуы.
  • Басқару мәдениеті: дала демократиясы элементтері мен кеңес құру дәстүрі.

Бұл тізім мәтінде аталған идеяларды жинақтайды: түркілер Қытай, Иран, Византия сияқты ірі өркениеттермен тоғыса отырып, жаңа мемлекеттік және мәдени үлгілердің қалыптасуына әсер еткен.

Қорытынды

Үйсін және Қаңлы сияқты ерте саяси бірлестіктердің қалыптасуы, түркі дәуіріндегі империялық тәжірибе, жазба мұралар мен мәдени синтез — мұның бәрі Еуразия сахарасындағы Дала өркениетінің күрделі әрі ұзақ тарихи үдеріс екенін көрсетеді.

Қазақ тарихы — әлемдік тарихтың құрамдас бөлігі. Оны терең түсіну ұлттық сананы күшейтеді және өткеннің тәжірибесі арқылы болашаққа бағдар береді. Сондықтан бұл тақырыпты оқыту мен зерделеу — қоғамдық әрі рухани жауапкершілік.

Пайдаланылған әдебиеттер (мәтінде аталған авторлар)

  • А. Тойнби
  • Л. П. Окладников
  • Л. Н. Гумилев
  • Ә. Марғұлан
  • К. Ақышев
  • К. Байпақов
  • С. Толыбеков
  • Д. Кішібеков
  • Мұрад Аджи
  • А. Сейдімбек

Ескерту: бастапқы мәтінде бет нөмірлері мен толық библиографиялық деректер ішінара берілген; бұл бөлім тек аталған авторларды көрсетеді.

Ой түйін

Көшпелі өмір — артта қалушылықтың синонимі емес, табиғи ортаға икемделген шаруашылық пен басқарудың өзіндік жүйесі.

Тарихи сабақтастық

Үйсін мен Қаңлыдан бастап қағанаттар мен хандықтарға дейінгі тәжірибе қазақ мемлекеттілігі мен мәдениетінің іргетасын құрады.

Әлемдік кеңістік

Ұлы Дала Еуропа мен Азияны жалғаған көпір ретінде сауда, идея және мәдениет алмасуын жылдамдатты.