Ресей үкіметіне хабар беру
Азаттық қозғалыстың ауқымы және ішкі қайшылықтар
Он жылға созылып, үш жүзді қамтыған азаттық қозғалыс қазақ қауымының ішкі қайшылықтарын да, бірлігін де, алауыздықтың себептерін де айқын көрсетті. XVIII ғасырдың соңындағы Кіші жүздегі Сырым батыр бастаған көтерілісте немесе 1836–1838 жылдардағы Ішкі ордадағы Исатай Тайманов қозғалысында қазақ қоғамының дәл осындай күрделі жіктелуі бұлайша анық байқалмаған еді.
Отаршылдыққа қарсы бой көтеруді үш жүздің барлық рулары бір ауыздан қолдады деу біржақты болар. Рулық-қауымдық өмір салтына байланысты кей тұста аз ғана ақсүйек топтар тайпалық-қандық дәстүрге сүйеніп көшпенділердің белгілі бір бөлігін бірде үкіметке қарсы, бірде хан Кенесарының өзіне қарсы айдап салып отырғанын да естен шығармау керек.
Негізгі ой
Қозғалыс бір мезетте ұлттық бірігуге де, ішкі саяси жіктелуге де жол ашты: бір бөлігі тәуелсіздік үшін күресті қолдаса, екінші бөлігі патша билігін мойындады немесе өз мүддесіне қарай құбылды.
Дереккөздердегі бағалар: «екі партия» туралы түсінік
Құжаттық материалдардың едәуір бөлігі (әсіресе қазақ феодалдары мен орыс офицерлері жасаған, кейде облыстық басқармалардағы шенеуніктер әзірлеген мәтіндер) қоғамның қақ жарылғанын ашық көрсете бермейді. Дегенмен даланы аралаған саясатшылардың, оқиғалардың шындығын іздеген авторлардың жазбаларында жергілікті феодалдар арасындағы терең жіктің бар екені нақтырақ айтылады.
Шоқан Уәлихановтың ұстанымы
Абылайдың ұрпағы Шоқан Уәлиханов көтерілісті сынап, оны реакциялық сипаттағы қозғалыс деп бағалағаны белгілі. Бұл ұстаным сол дәуірдегі ағартушылық көзқарас пен империялық басқару жүйесінің ықпалы аясында қалыптасты.
Ядринцев, Янушкевич және Потанин байқаулары
Ядринцев естелігінде «көтеріліс кезінде дала екі партияға ажырады: бірі тәуелсіздік үшін күресті, екіншісі патша билігін мойындады» деген ой айтылады. Янушкевичтің пікірінше, күрестің «саяси арнасы поэзия болды»: суырыпсалма ақындар айтысында Кенесары тұлғасы мен отаршылдыққа қатынас кең талқыланған. Потанин де өз естеліктерінде сол кезеңде даланың «орыс» және «ұлттық» бағыттарға жіктелгенін атап, айтыстарда орыс үстемдігін жақтаған және оған қарсы дәлел келтірген ақындардың тартысын мысалға келтіреді.
Патша әкімшілігінің жауап шаралары: «контрибуция» және «құпия тізімдер»
Көтеріліс кең жайылмай тұрған тұста жеке рулардың Сібір және Орынбор қазақтары туралы жарғыларға наразылығын басу округтік приказдардың жанындағы аға сұлтандарға, көбіне әскери шенеуніктерге тікелей бағынған казак отрядтарына жүктелді. Көтерілістің қысқа уақытта Кіші және Орта жүзді шарпуы патша үкіметінің жазалау шараларын күшейтуіне түрткі болды.
Ертіс, Есіл, Жайық бойындағы әскери шептерге жақын тұрған кейбір қазақ феодалдары отарлық реформаларды салыстырмалы түрде қарсылықсыз қабылдаса, казак әскерлерінен алыс, даланың ішкі аудандарындағы ауылдар оған барынша қарсы шықты. Кенесарыға көбіне дәл осы округтік биліктен шалғай отырған ауылдар отбасымен, мал-мүлкімен ауып барып қосылды.
Қысым тетіктері
- Округтік приказдан бөлініп, ішкі өңірге көшкен ауылдарға «ант бұзды» деген айып тағылып, контрибуция салынды.
- Белгіленген өңірден көшкендер «Ресейдің жауы» деп жарияланып, сотқа тартылуы мүмкін болды.
- Архивтерде көтеріліске дем берушілер мен белсенді қатысушылардың тізімдері, сондай-ақ «құпия» грифімен Омбы мен Орынборға жіберілген есептер сақталған.
Архив деректері: сұлтандар, билер және қатысу деңгейі
1838 жылы Құсмұрын округінде Кенесары «бүлігіне» қатысы бар деген күдікпен бірнеше сұлтан мен старшын тексерілген. Кейбіреуінің қатысы нақты белгіленбесе, енді біреулеріне контрибуция салынған. Мәселен, сұлтан Кенжеғали Аспандияровтың 15 шаңырақты бастап көтерілісшілерге қосылғаны, кейін белгісіз себептермен оралғаны және малмен өтем төлегені айтылады. «Бүлікшілер» тізімінде Абылай тұқымынан Әбділда Абылайұлы мен Төрежан Әбділдиннің аттары да кездеседі.
Әбділда сұлтан туралы эпизод
Деректерде Әбділда сұлтанның бастапқыда патша әкімшілігіне жақын болғаны, бірақ кейін Кенесары сарбаздарының қоршауында қалып, Кенесарының жазаламай құрмет көрсетіп шығарып салғанынан соң көтеріліс жағына ойысқаны баяндалады. Кейін ол төлеңгіттері мен бірқатар ауылдарды үгіттеп, Ресей билігін мойындамаған Бағаналы қазақтарына қарай көшкені айтылады.
Ақмола округі бойынша материалдарда Тұртұғұл болысынан Күшік, Жадай, Жанай Айшуақовтар және бірқатар билер көтеріліске қатысқандар ретінде көрсетіледі. Айыптаулардың негізгі өзегі — округті рұқсатсыз тастап, «қарақшыларға» қосылу, пикеттерге шабуылға тірек болу, керуен тонауға қатысу сияқты әрекеттер.
Көкшетау және Баянауыл округтері
Көкшетау округі көтерілістің маңызды ошақтарының бірі ретінде сипатталады: Абылай хан ұрпақтарының Ғұбайдолла, Саржан, Қасым сұлтандар иелігіне жақын өңірге үкімет ерекше назар аударған. Кей есептерде Нефед Михеев пен Михайло Ефимов есімді казактардың байқаулары келтіріліп, Айғаным ауылында Кенесарыны күту көңіл-күйі бар екені айтылады. Тізімдерде Ниген Уәлиұлы, Таны Тортайұлы, Қанқожа Уәлиұлы және ханша Айғаным Уәлиева секілді есімдер аталады.
Баянауыл округі бойынша да «құпия мәліметтерде» көптеген сұлтан, би, старшын көрсетілген. Жалпы Құсмұрын, Көкшетау, Ақмола, Қарқаралы және Баянауыл округтері бойынша 1838–1839 жылдары жиналған деректерде көтеріліске 80-нен астам сұлтан мен бидің белсенді қатысқаны айтылады, олардың едәуір бөлігі Абылайдың тікелей ұрпақтарымен байланыстырылған.
Көтеріліске қарсы топтар және ішкі саясаттың қақтығысы
Көтеріліске қатысқандарды анықтап, жазалауға тарту науқаны Кенесары жақтастары Жетісуға ығысқанға дейін тоқтамады. 1847 жылы Сібір шекара комиссиясы деңгейінде де «Кенесары ісіне» қатысты «құпия тізімдерді» жинау, округтер бойынша құжаттарды бас басқармаға жолдау талаптары қойылғаны айтылады.
Патша үкіметінің жағында болып, азаттық үшін күрескендерге қарсы әрекет еткендердің алдыңғы қатарында округтік приказдардың аға сұлтандары, отарлық басқарумен ымыраласқан феодалдар және бытыраңқылықты өз мүддесіне пайдаланған жергілікті басқару өкілдері тұрды. Абылай тұқымдарының бір бөлігі де көтеріліске қарсы шыққаны атап өтіледі. Солардың ішінде Аманқарағай округының аға сұлтаны, Шоқанның әкесі майор Шыңғыс Уәлиұлы және Ақмола округының аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендин патша әкімшілігінің тірек тұлғалары ретінде суреттеледі. 1842 жылы Шыңғыс сұлтанның Кенесарыға қарсы қимылдарға қатысқаны үшін алтын медаль алғаны туралы дерек келтіріледі.
Жанқожа Нұрмұхамедұлы және екіұшты ұстаным
Сыр бойындағы күресте танылған батыр Жанқожа Нұрмұхамедұлының Кенесары көтерілісіне көзқарасын біржақты айқындау қиын екені айтылады. Патша үкіметінен сый-сияпат алуы мен халық жадындағы ерліктерімен қатар, солқылдақ саясаттың белгілері де байқалғаны көрсетіледі.
Есет Көтібарұлы туралы дерек
Кей жазбаларда Есет батырдың Кенесарыға күдікпен қарап, Қасымұлын хан ретінде мойындағысы келмегені айтылады. Сонымен бірге Кенесарының салық талап етуі хан билігін мойындатудың бір тетігі ретінде түсіндірілген.
Құнанбай Өскенбайұлы: тұлғалық сипат және саяси ұстаным
Кенесарының ашық қарсыластарының бірі ретінде Құнанбай Өскенбайұлы да аталады. Қара сүйектен шыққанымен, қабілетімен көзге түсіп, Қарқаралы округының аға сұлтаны дәрежесіне дейін көтерілгені баяндалады. 1846 жылы Вишневский экспедициясы құрамында болған А. Янушкевич Құнанбайдың жеке қасиеттерін жоғары бағалап, оның парасаттылығын, шешендігін, іскерлігін және дала заңдары мен діни мәтіндерді, сондай-ақ қазақтарға қатысты Ресей жарғыларын жетік білетінін жазады.
Тепе-тең бағалау қажеттігі
Құнанбайды тек қатыгез, кертартпа тұлға ретінде ғана көрсету тарихи шындықты бір қырынан ғана түсіндіреді. Дерек иелерінің сипаттамалары оның қоғамдағы беделі мен ықпалын, сондай-ақ отарлық басқару жағдайында таңдаған саяси бағытын қатар қарастыру керектігін аңғартады.
Мәтінде әрі қарай Жетісудағы бірқатар ықпалды тұлғалардың Кенесарыға қарсы топтасуы, Ресей билігін мойындау жөніндегі келісімдер және сол кезеңдегі үгіт-насихат сипатындағы әрекеттер сөз болады. Берілген үзінді осы тұста үзіледі.